بندر تاریخی سیراف در مسیر ثبت جهانی

به گزارش خلیج فارس، بندر تاریخی سیراف در استان بوشهر، ویژگی‌های منحصربه‌فردی از جمله تاب‌آوری زیستی انسانی، دانش پیشرفته مهار آب، طراحی معماری مسکونی هوشمند، شواهد باستان‌شناختی غنی و نقش کلیدی در تبادل ارزش‌های انسانی میان شرق و غرب دارد و نه تنها نمونه‌ای شاخص از یک سکونتگاه انسانی سنتی با الگوی بهره‌برداری هوشمند از زمین و دریا است، بلکه نمادی زنده از فرهنگ ایرانی-اسلامی و تعامل سازنده انسان با محیطی آسیب‌پذیر به شمار می‌رود.

سیراف، یکی از برجسته‌ترین و مهمترین بنادر باستانی خلیج فارس، در دوره ساسانی و صدر اسلام تا قرن پنجم هجری قمری، نقشی محوری در شبکه تجارت جهانی ایفا می‌کرد. این بندر که در فاصله ۳۵ کیلومتری شرق عسلویه و حدود ۲۳۵ کیلومتری بوشهر قرار دارد، مرکز فعالی برای صادرات کالاها و تولیدات ایرانی به مناطق دوردست از جمله شرق آفریقا، سواحل مکران، شبه‌قاره هند و حتی سواحل جنوبی چین بود و در مقابل، کالاهای چینی، هندی و آفریقایی را به خلیج فارس می‌آورد.

کاوش‌های باستان‌شناسی گسترده نشان می‌دهد که ساکنان سیراف با نبوغ و خلاقیت شگفت‌انگیزی توانسته‌اند در منطقه‌ای گرم، خشک و کم‌آب، شهری پر رونق و پیشرفته بسازند. از مهم‌ترین شواهد این توانمندی می‌توان به قلعه ساسانی رو به دریا (که امروزه زیر مسجد جامع قرار دارد)، سکه‌های ساسانی ضرب‌شده در سیراف، بنای بزرگ گمرک‌خانه، قلعه ساسانی-اسلامی کهنه در ارتفاعات شمالی، قلعه لگه‌لوگه در شرق شهر، کوره‌های سفالگری اسلامی و بخش صنعتی آن، بازارهای ساحلی متصل به مسجد جامع و بنای مستقل گمرک، گورهای یادمانی و سنگی در دره لیر، مقابر خانوادگی شرقی، گوردخمه‌های زرتشتی، مسجد اولیه اموی-عباسی با شبستان ستون‌دار و مناره تک‌واحدی، نواحی مسکونی ساحلی با کوچه‌های باریک چهارگانه و خانه‌های تک‌بنایی، و مهم‌تر از همه نظام آبرسانی بسیار پیچیده منطقه بن‌او اشاره کرد. این نظام شامل کانال‌های دستکند صخره‌ای مطبق (شبیه قنات)، پل‌های سیفونی شکل، چاه‌ها، آب‌انبارها و بندهای ذخیره آب بود که با هدف تقویت آبخوان‌ها و تأمین آب پایدار برای شهر و کشاورزی طراحی شده بودند.

سیراف نه تنها شاهد حضور گسترده ایران در شبکه‌های دریایی باستان است که ردپای آن هنوز در تجارت دریایی منطقه دیده می‌شود، بلکه نمونه‌ای برجسته از تعامل هوشمندانه انسان با محیط سخت طبیعی به شمار می‌رود. تولیدات سفالی و دیگر کالاهای این بندر در نقاط مختلف جهان کشف شده و مطالعات گسترده پژوهشگران ایرانی و خارجی بر اهمیت جهانی آن صحه گذاشته است. این بندر همچنین گواهی منحصربه‌فرد بر تحولات معماری، فناوری، هنرهای یادمانی و فرهنگ ایرانی-اسلامی در دوره ساسانی و صدر اسلام است.

حیات اقتصادی سیراف به جاده جم در جنوب آن وابسته بود که این بندر را به شهر گور (فیروزآباد دوران اسلامی) متصل می‌کرد و فاصله تقریبی فیروزآباد تا سیراف حدود ۲۱۰ کیلومتر بوده است. این مسیر یکی از شاهراه‌های مهم تجاری آن دوران به شمار می‌رفت.

سیراف از نظر تاریخی نیز سابقه درخشانی دارد. نخستین بازدید مدرن از آن توسط جیمز موریه در سال ۱۸۰۸ انجام شد و پس از آن پژوهشگران برجسته‌ای چون کمپتورن، پزارد، ویلسون و استین درباره آن نوشتند و تصویر کردند. کاوش‌های منظم باستان‌شناسی از سال ۱۹۶۴ تا ۱۹۷۴ به مدت هفت فصل توسط گروه مشترک ایران و انگلیس صورت گرفت و پس از انقلاب اسلامی نیز دکتر اسماعیلی جلودار از دانشگاه تهران سه فصل کاوش در این محوطه انجام داد.

نتایج این کاوش‌ها در ده‌ها جلد کتاب (از جمله آثار دیوید وایت‌هاوس، کتاب «سکه‌های سیراف» و کتاب سیراف نوشته اسماعیلی جلودار) و صدها مقاله علمی منتشر شده است. همچنین همایش‌های متعددی از جمله همایش بین‌المللی سیراف توسط بنیاد ایران‌شناسی در دهه هشتاد و همایش میراث فرهنگی و هنری سیراف در پهنه خلیج فارس توسط انجمن علمی باستان‌شناسی ایران و فرهنگستان هنر برگزار شده است.

منبع: خبرگزاری صداوسیما