رمزگشایی از ادعای جدید نبویان، منظور از کودتا چیست؟

خلیج فارس: ماجرا از یک توئیت آغاز شد؛ زمانی که حسام‌الدین آشنا در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «به نظر می‌رسد امروز هر سه قوه، نیروهای مسلح، مردم و نهادهای مدنی به خطرات تفرقه و فروپاشی پی برده‌اند و فصل‌الخطاب بودن جمع‌بندی نهادی را پذیرفته‌اند»؛ توییتی که باعث شد محمود نبویان نسبت به وقوع آنچه «یک کودتا» خوانده، هشدار دهد

نبویان در حالی این هشدار را خطاب به مردم ایران مطرح کرده است که اخیراً به دلیل افشای نامه‌های محرمانه رهبر انقلاب و ادعای خلاف واقع درباره تفاهم ایران و آمریکا از تریبون رسانه ملی، زیر ضرب انتقادات شدید قرار گرفته است. گویی واهمه تندروها و دلواپسان از توافق نهایی تهران و واشنگتن آن‌قدر بالا گرفته که به هر دست‌آویزی چنگ می‌زنند تا منافع ملی را فدای منافع جناحی خود کنند. دلواپسانی که دیروز مدعی بودند ضبط‌صوت نیستند، امروز پیام و بیانات رهبری را تحریف کرده و با قلب واقعیت، دست به ایجاد دوقطبی در جامعه می‌زنند. اما پرسش اصلی اینجاست که منظور این نماینده مجلس از کودتا چه بوده است؟

کودتا یعنی چه؟

کودتا (coup) در اصل واژه‌ای فرانسوی است (coup d’état) به معنی «ضربه به دولت» و دلالت دارد بر تصاحب قدرت حکومت (قوه مجریه) به‌طور ناگهانی و همراه با خشونت از راه اقدامی غیرقانونی و خارج از حدود قانون اساسی. همچنین، واژه کودتا در لغت‌نامه دهخدا به معنای برانداختن حکومت با استفاده از قوای نظامی است. معمولاً ارتش دست به کودتا می‌زند یا به عملی شدن کودتا کمک می‌کند. کودتا اغلب با خشونت همراه است، گرچه ممکن است این خشونت محدود باشد، با این حال کمتر کودتایی بدون خون‌ریزی صورت گرفته است.

بررسی اقدامات نبویان و چهره‌های نزدیک به او، حکایت از آن دارد که تندروها از زمان امضای تفاهم ایران و آمریکا تاکنون، تلاش کرده‌اند تا شورای عالی امنیت ملی را به تمرد از نظر رهبری محکوم کنند. گزاره‌ای که رد پای آن در تمامی اظهارات و رفتارهای پایداری‌ها قابل مشاهده بوده و تنها محدود به یک چهره خاص نیست. چنانچه اخیراً، محمد منان رئیسی، نماینده قم، در یک سخنرانی ادعا کرده است: «شماها از پشت‌پرده جلسه شعام خبر ندارید، ولی من خبر دارم. یک شخصیت خیلی مهم در جلسه (شعام) به فرماندهان نظامی گفته و تهدید کرده بود که اگر آن چیزی که من می‌گویم نشود، اگر آن‌طور نشود، اگر امضا نشود، اگر موافقت نشود، دیگر من نیستم؛ می‌روم و کنار می‌کشم.»

یا حمید رسایی، در جریان اعتراض به بسته بودن صحن مجلس، در یک تجمع گفته بود: «چنین دستوری باید هم مصوبه شورای عالی امنیت ملی باشد و هم تأییدیه رهبری را داشته باشد، اما چنین مصوبه‌ای وجود ندارد؛ کجای قانون اساسی آمده که دبیر شورای عالی امنیت ملی می‌تواند برای نماینده مجلس تصمیم بگیرد؟»

کامران غضنفری، دیگر نماینده تهران، هم اخیراً با انتقاد شدید از تداوم تعطیلی صحن علنی مجلس، مدعی شد: «محمدباقر قالیباف طی چهار ماه گذشته بدون هیچ مبنای قانونی از برگزاری جلسات علنی جلوگیری کرده است.» او همچنین ادعای وجود مصوبه شورای عالی امنیت ملی برای این تصمیم را «دروغ» خواند و گفت: «تعطیلی صحن با هدف جلوگیری از مخالفت نمایندگان با روند مذاکرات و پذیرش آتش‌بس صورت گرفته است.»

مجموع این مواضع، این برداشت را تقویت می‌کند که منظور نبویان از «کودتا» بیش از هر چیز متوجه اقدامات محمدباقر قالیباف و مدیریت او در روند تفاهم ایران و آمریکا باشد. در واقع، او مدعی شده که نظام سیاسی کشور علیه خودش در حال کودتا است که بارها از سوی اعضای شورای عالی امنیت ملی و چهره‌های نزدیک به رهبری، رد شده است.

به بیان دیگر، نبویان راوی ادعایی شده که به نظر می‌رسد در راستای استراتژی جدید این جریان برای بر هم زدن تفاهم‌نامه و تسویه‌حساب‌های جناحی با قالیباف و پزشکیان مطرح شده است. همچنین نکته قابل تأمل این است که اپوزیسیون خارج از کشور نیز این روزها ادعاهای مشابهی را علیه محمدباقر قالیباف مطرح کرده‌اند. در واقع، آن‌قدر گفتار دلواپسان و اپوزیسیون خارج از کشور با یکدیگر قرابت معنایی دارد که از نگاه افکار عمومی؛ «انگار در آشی که اینترنشنال می‌پزد، مواد اولیه را مجلس می‌ریزد.»

صدا و سیما سانسور کرد، صدای اعتراضات بلند شد

اما دلواپسان در راه رسیدن به هدفشان تنها نیستند. اگرچه بخشی از آنان با حضور در مجلس از هر راهی برای رسیدن به هدفشان استفاده می‌کنند، بخش دیگرشان سال‌هاست در رسانه ملی رخنه کرده‌اند و صدا و سیمای این روزها به خانه دوم تندروها تبدیل شده است. حضور پرتعداد چهره‌های نزدیک به این جریان در تلویزیون، فریادهای اخیر وحید جلیلی در مخالفت با مذاکرات و حتی سانسور مصاحبه ضبط‌شده محمدباقر قالیباف، مهر تأییدی بر این گزاره می‌زند.

آن‌چنان که مرتضی کامل نواب، دبیرکل جمعیت پیشرفت و عدالت، در واکنش به قطع سخنان رئیس مجلس در صدا و سیما، در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «در حالی‌که تلویزیون در این چند ماه ساعت‌ها آنتن خود را در اختیار سخنرانان سفارشی و مخالف‌خوان قرار داده است، تبیین و توضیحات رئیس مجلس درباره تفاهم‌نامه اخیر را در مهم‌ترین بخش آن قطع و ادامه پخش آن را به فردا حواله می‌دهد! جناب نبویان منظورتان از کودتا کم‌کم داره روشن میشه…»

روزنامه فرهیختگان نیز انتقاد تندی را علیه نبویان مطرح کرد و در بخشی از گزارش خود نوشت: «فرد مطرح‌کننده این ادعا گویی متوجه نیست که این اظهارات را در چه موقعیتی مطرح می‌کند؟ یکی از کارویژه‌های اصلی دشمن در جنگ، رقم‌زدن فروپاشی از درون بود و پس از آنکه هدف محقق نشد، طرح ادعاها و اخبار دروغ را برای ایجاد فضای بی‌اعتمادی و تضعیف رابطه حکمرانان با یکدیگر و مردم کلید زد. طرح چنین ادعاهایی تکمیل‌کننده پازل دشمن است، آن‌هم در شرایطی که حکمرانان، سیاست‌مداران و نظامیان در خط مقدم جنگ قرار دارند و فشارهای خارجی روی آنان نیز کم نیست. تعمیم این نگاه و برداشت خطا به فضای عمومی جامعه هم به‌مثابه سمی مهلک عمل می‌کند که اعتماد مردم به حکمرانان را می‌سوزاند، توهم توطئه را در آن‌ها تقویت می‌کند و شکاف میان مردم و مسئولان را تقویت می‌کند؛ آن‌هم در شرایطی که دشمن به دنبال تضعیف اعتماد مردم برای هموار کردن راه برای زدن ضربه نهایی است.»

این روزنامه همچنین تأکید کرده: «چطور جناب نبویان تا روی آنتن رسید، در حالی که معلوم بود چه می‌گوید، ولی حرف‌های به‌مراتب معمولی‌تر قالیباف قطع می‌شود و حساسیت اجتماعی و سیاسی ایجاد می‌کنید.»

حال، شاید پاسخ پرسش ابتدایی را ا با در کنار هم قرار دادن همین مواضع جست‌وجو کرد. آنچه این روزها با عنوان “کودتا” روایت می‌شود، بیش از آنکه نشانه‌ای از یک اقدام برای براندازی ساختار قدرت باشد، به نظر می‌رسد بخشی از جدال سیاسی بر سر تفاهم ایران و آمریکا و رقابت بر سر روایت آن باشد. با این حال، مهم‌تر از خود این ادعا، پیامدهای طرح آن است؛ روایت‌هایی که در شرایط حساس کنونی، بیش از آنکه گرهی از مسائل کشور باز کنند، می‌توانند به تشدید شکاف‌های سیاسی و فرسایش اعتماد عمومی بی‌انجامند.