مدرسه سعادت؛ ترازوی هویت بوشهر میان دانایی و انتفاع!

راضیه عقیلی‌مهر

مدرسه تاریخی سعادت بوشهر، یکی از مهم‌ترین نمادهای ورود دانش و علم نوین به استان بوشهر است. تا قبل از آن، محل یادگیری علم و دانش، مکتب‌خانه‌ها بود.

در مدرسه تاریخی سعادت بوشهر، انسان‌های بزرگی تربیت شده‌اند و جایگاه آن در تاریخ فرهنگی، علمی و اجتماعی بوشهر انکارناپذیر است. حتی انتخاب «روز بوشهر» در 18 اسفند نیز به واسطه اهمیت این مدرسه انجام شده و همین موضوع نشان می‌دهد که مدرسه سعادت صرفاً یک بنای تاریخی نیست، بلکه بخشی از هویت فرهنگی و دانشی این شهر به شمار می‌رود.

مدرسه سعادت و همچنین مجموعه فرهنگی شیخ حسین چاهکوتاهی در محله امامزاده عبدالمهیمن بوشهر هر دو به شکل هیئت‌امنایی اداره می‌شوند و توسط یک چهره فرهنگی مدیریت می شوند.

اعضای حقوقی مدرسه سعادت بوشهر از جمله مدیرکل میراث فرهنگی، مدیرکل آموزش و پرورش، مدیرکل نوسازی مدارس، شهردار بوشهر و استاندار هستند، همچنین اشخاص حقیقی نیز هر کدام از بزرگان و فرهیختگان شهر بوشهرند که با انتصاب یک شخص محترم و بومی در جایگاه مدیریت این دو مجموعه تاریخی و فرهنگی بوشهر از سوی هیئت‌امنا، این دو مجموعه فرهنگی اداره می‌شود. البته گفته شده که مدیریت هیئت امنایی اشخاص حقوقی در مجموعه فرهنگی شیخ حسین چاهکوتاهی کم‌رنگ است و بیشتر از سوی اشخاص حقیقی تأییده شده از نهاد مرتبط اداره می‌شود و روش تصمیم‌گیری در آن در مقایسه با مدرسه تاریخی سعادت آزادتر است.

سعادت، بهترین مکان برای ایجاد فضای گفت‌وگو، اندیشه و تبادل علم و دانش است. باید این جایگاه را تکریم کنیم و بتوانیم به‌درستی معرفی‌اش کنیم؛ به‌ویژه از آنجا که در بافت قدیم بوشهر قرار دارد.

اهمیت مدرسه سعادت فقط به سازه و بنای آن نیست. بنا و در و دیوار تاریخی در نقاط مختلف بافت قدیم وجود دارد؛ آنچه مدرسه سعادت را متمایز می‌کند، محتوای آن، اتفاقات ارزشمند، کارهای علمی و فرهنگی و انسان‌سازی‌ای که در این مدرسه رخ داده است.

بخشی از این محتوا می‌تواند در حوزه کتاب، کتابخوانی و کتابخانه شکل بگیرد. سال ۱۴۰۲، زمانی که موضوع تعمیر کتابخانه مصلحیان جدی و به مرحله عملیاتی رسید، بعد از چندین ماه رایزنی مدیریت کتابخانه عمومی مصلحیان با هیئت امنای این مجموعه و برای جلوگیری از تعطیلی خدمات این کتابخانه به ویژه در بخش امانات کتاب، در مدت بازسازی و ترمیم آن، کتابخانه، به شکل موقت به مدرسه سعادت انتقال داده شد.

بدون شک انتقال کتابخانه، کار ساده‌ای نیست. کتابخانه امکاناتی لازم دارد از جمله مکان استاندارد، قفسه‌بندی کتاب و انتقال و قرارگیری منظم حدود ۲۵ هزار جلد کتاب که دشواری‌های خودش را دارد. کتابخانه موقت مصلحیان بیش از دو سال در آن فضا مستقر بود که این حضور از نگاه اکثر منتفعان از جمله شهروندان و مردم آن محله، تأثیر بسیار مثبتی داشته است.

به گواه شواهد میدانی، افراد فرهیخته‌ای به کتابخانه می‌آمدند و از بدو ورود در فضا و اتمسفر دلنشین و تاریخی مدرسه سعادت حالشان خوب می‌شد و دلشان می‌خواست مدت طولانی به بهانه کتاب، در آن فضا بنشینند و لذت ببرند. اساساً کتاب با آن فضا تناسب داشت و در این مدت کتابخانه مصلحیان را کتابخانه مدرسه سعادت می‌نامیدند.

کتابخانه سابق مدرسه سعادت، حدود ۵۰۰ عضو فعال داشت و البته به دلیل محدودیت در مساحت آن بخشی از خدمات کودک و نوجوان در آن ارائه نمی‌شد و بدون شک، همین مسئله تا حدی ضریب امانت را پایین می‌آورد.

با این حال و به گفته برخی کتابداران کتابخانه مصلحیان، استقبال هم از سوی مردم محلی و بومی چهارمحل و هم از سوی گردشگران، ایران‌گردان و مسافران بسیار خوب بود. بر طبق شواهد میدانی، بسیاری از گردشگرانی که به مدرسه سعادت می‌آمدند، وقتی با کتابخانه مواجه می‌شدند، برایشان جذابیت مضاعف داشت. فضای کتابخانه دلنشین بود؛ سقف، در و دیوار، کمدهای کتاب، آثار هنری، کالیگرافی و نقاشی‌هایی که در فضا وجود داشت،همه در کنار هم تجربه‌ای متفاوت ایجاد کرده بود. به نوعی، مدرسه سعادت با کتابخانه دوباره زنده شده بود.

بدون شک اعضای هیئت‌امنا در جریان آثار مثبت فعالیت کتابخانه در این مجموعه تاریخی هستند و نسبت به اهمیت این موضوع نیز واقفند. اما بعد از اتمام پروژه بازسازی کتابخانه عمومی مصلحیان واقع در خیابان بعثت شهر بوشهر، برخی از اعضای محترم هیئت امنا به این بهانه، خواهان انتقال کامل کتابخانه و به دنبال آن قطع ارتباط این بخش از خدمات فرهنگی از مدرسه تاریخی سعادت شدند.

با اینکه کتابخانه و وسایل مرتبط با آن به ساختمان بازسازی شده منتقل شده اما بدون شک روح مشتاقان کتاب مانند بخشی از امکانات کتابخانه مصلحیان، همچنان در مدرسه سعادت باقی مانده است.

نگرانی و خواسته هیئت امنا با وجود تأثیرات مثبت فرهنگی کتابخانه مصلحیان برای مخالفت با حضور این بخش از خدمات فرهنگی نیز قابل توجه است. برخی از اعضای هیئت امنا، بیشترین دلیل مخالفت‌شان برای تداوم فعالیت کتابخانه در این مجموعه تاریخی را مسئله مالی عنوان کرده‌اند. اینکه توان تأمین هزینه‌های مدرسه را ندارند، می‌گویند مدرسه هزینه دارد؛ آب، برق و اداره مجموعه نیازمند درآمد است و چون در گذشته نیز در این فضا، یک کافه و یک نگارخانه فعال بوده و کارهای هنری و درآمدزا عرضه می‌شده است، ترجیح می‌دهند این فضای خالی را به یک مجموعه خصوصی شبیه همین فعالیت کافه‌های فرهنگی، اجاره دهند تا ماهانه درآمدی را برای تأمین هزینه‌های خودش و مدرسه ایجاد کند.از طرفی، چون در ردیف بودجه‌ای کتابخانه‌های عمومی، امکان پرداخت اجاره وجود ندارد، امکان ادامه فعالیت هم ندارد.

به نظر با توجه به آثار مثبت فعالیت کتابخانه به عنوان یک پاتوق فرهنگی در آن مجموعه، این بحث، دلیل قابل قبولی برای پاسخ به مطالبات شهروندان بوشهری نیست. مدرسه سعادت وسیع است و فضای خالی هم دارد، پیشنهاد می‌شود درآمدزایی را برای بخش‌های دیگر این مجموعه انجام شود و این بخش کوچک مدرسه که در سمت راست مجموعه واقع است، همچنان در اختیار کتابخانه عمومی قرار گیرد.

مدرسه سعادت از سه بخش تشکیل شده است، بخشی که از در اصلی آن وارد می‌شوید و بخش دیگر در قسمت روبه‌رو و غربی قرار دارد و حدود 1000 متر زیربنا دارد. بخش شرقی نیز از دو یال سمت راست و سمت چپ تشکیل شده است که هرکدام حدود ۱۵۰ متر مساحت دارند. به نظر نگارنده، اختصاص یال سمت راست این مجموعه به کتابخانه عمومی نه تنها ضرری ندارد، بلکه موجب رونق بازدیدکنندگان از این مجموعه تاریخی نیز خواهد شد. یال سمت چپ را هم که سال‌هاست خالی رها شده است، می‌توانند به قصد اجاره دادن یا بهره‌برداری مالی برای مقاصد مورد نظر، استفاده کنند.

بهانه دیگر برخی از اعضای محترم هیئت امنای مجموعه فرهنگی تاریخی سعادت در مخالفت با تداوم فعالیت کتابخانه در این مکان، بنا بر شنیده‌ها این است که قصد دارند مدرسه سعادت را به موزه تصاویر بوشهر قدیم و چهره‌هایی که در تاریخ این مجموعه تأثیرگذار بودند، اختصاص دهند. البته که این اقدام ارزشمندی است اما با توجه به اینکه اعضای هیئت امنا افرادی قوی، شناخته شده و متشخص با جایگاه‌های مهم اجتماعی هستند، این مطالبه بعد از گذشت حدود 15 سال که از ثبت تاریخی و مرمت اساسی مدرسه گذشته است، همچنان محقق نشده است. اگر این اتفاق بیفتد، قطعاً باعث افتخار ما بوشهری‌هاست؛ هر چند موزه شدن مدرسه سعادت همچنان منافاتی با حضور کتاب و کتابخانه ندارد و این هم مانند دلیل نخست در جهت مطالبه شهروندان بوشهری قابل قبول نیست.

شاید اعضای هیئت امنای محترم مدرسه سعادت تصور می‌کنند اگر کتابخانه در این بنا مستقر شود، کنترل فضا و مدیریت از دستشان خارج می‌شود. بدون شک چنین نگاهی اگر باشد، از ماهیت خدمات فرهنگی و عمومی به دور است.

شنیده‌ها بر این است که اکثر اعضای هیئت امنا نظر مثبتی برای تداوم فعالیت کتابخانه عمومی در این مجموعه دارند و معتقدند استفاده علمی از این فضا مورد تأیید است. از سویی، شهروندان همچنان امیدوارند و با شناختی که از شخصیت و منش انسانی و روحیه فرهنگ دوستی سایر اعضای هیئت امنای مدرسه سعادت دارند، خواسته و انتظار بیشتری هم از این بزرگواران مطالبه می‌کنند تا در تصمیم‌شان برای توسعه و گسترش فعالیت‌های فرهنگی در این مجموعه ماندگار، تجدیدنظر کنند و دست به اقداماتی پایدار و روشن بزنند.

مدرسه سعادت بخش مهمی از حافظه فرهنگی بوشهر است. اگر قرار است این میراث زنده بماند، باید محتوای فرهنگی، علمی و دانشی آن نیز احیا شود.

کتابخانه در مدرسه سعادت نه تنها با هویت تاریخی آن تعارض ندارد، بلکه در امتداد همان رسالتی است که این مدرسه از آغاز بر عهده داشته است یعنی رسالتی بر آموزش، دانایی، گفت‌وگو و انسان‌سازی.