نه بزرگ بن‌سلمان به ترامپ

خلیج فارس: ادوارد وانگ، تحلیلگر ارشد مسائل بین الملل روزنامه نیویورک تایمز.

در روزهای ملتهب خاورمیانه، فرماندهان آمریکایی با یک غافلگیری بزرگ مواجه شدند: عربستان سعودی حریم هوایی خود را به روی جنگنده‌های ایالات متحده بست. مقاومت ریاض در برابر فشارهای بی‌سابقه کاخ سفید نشان داد که قواعد بازی در خلیج فارس تغییر کرده و متحدان سنتی واشنگتن، دیگر حاضر نیستند امنیت خود را فدای ماجراجویی‌های ترامپ کنند؛ رویکردی که در نهایت به توقف سریع عملیات نظامی آمریکا در تنگه هرمز منجر شد.

غافلگیری سنتکام و تماس‌های بی‌حاصل کاخ سفید

به گزارش فرارو به نقل از روزنامه نیویورک تایمز، دونالد ترامپ و فرماندهان نظامی او در مقطعی از تنش‌ها با یک بن‌بست جدی مواجه شدند. واشنگتن از آغاز مأموریتی جدید با هدف تأمین امنیت کشتی‌های تجاری در تنگه هرمز خبر داده بود؛ آبراهی که ایران در روزهای نخست درگیری عملاً آن را مسدود کرده بود. بنابراین، فرماندهان آمریکایی اعلام کردند که نیروی دریایی و هوایی ایالات متحده در چارچوب یک آتش‌بس شکننده، از کشتی‌های تجاری محافظت خواهند کرد. با این حال، فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) زمانی غافلگیر شد که ریاض اعلام کرد نیروهای آمریکایی اجازه استفاده از حریم هوایی عربستان را نخواهند داشت.

این تصمیم، موجی از تماس‌های تلفنی پرتنش میان واشنگتن و محمد بن سلمان را به دنبال داشت. ترامپ که از موضع ریاض خشمگین شده بود، در ۱۴ اردیبهشت (هم‌زمان با نخستین روز عملیات)، با ولیعهد عربستان گفت‌وگو کرد و طی دو روز بعد نیز مجدداً با او تماس گرفت. از سوی دیگر، چهره‌هایی نظیر جی‌دی ونس، استیو ویتکاف، جرد کوشنر و مارکو روبیو نیز وارد رایزنی‌های فشرده با همتایان سعودی خود شدند.

با وجود این فشارها، بن سلمان بر موضع خود پافشاری کرد. او نگران بود که اجرای طرح آمریکا، منطقه را به سمت یک جنگ گسترده سوق دهد. در نتیجه، دولت ترامپ ناچار شد کمتر از ۴۸ ساعت پس از آغاز عملیات، «پروژه آزادی» را متوقف کند. پژوهشگران معتقدند سعودی‌ها اعتماد خود را به دولت آمریکا از دست داده‌اند و بر این باور بودند که گشودن حریم هوایی به روی واشنگتن، آن‌ها را در معرض حملات شدیدتری از سوی ایران قرار خواهد داد. این اتفاق نشان داد شکاف میان دیدگاه‌های دو کشور درباره امنیت منطقه به‌ویژه در قبال ایران و اسرائیل، عمیق‌تر از گذشته است.

راهبرد موازنه‌گرایانه ریاض در برابر تهران و واشنگتن

از زمان آغاز حملات آمریکا و اسرائیل به ایران در ۹ اسفند، عربستان تلاش کرده است مسیری میانه را در پیش بگیرد. ریاض از یک سو حمایت‌های دیپلماتیک مشخصی از ایالات متحده به عمل آورد، اما از سوی دیگر، در مقاطع حساس با سیاست‌های دونالد ترامپ مخالفت کرد و موضعی مستقل اتخاذ نمود.

در شرایطی که واشنگتن مسیر دیپلماسی هسته‌ای را پیش می‌برد، عربستان نیز ابتکارهای مستقلی را دنبال می‌کند که شامل گسترش همکاری با پاکستان و چین است؛ کشورهایی که در سال ۱۴۰۲ نقشی کلیدی در احیای روابط تهران و ریاض ایفا کردند. در همین چارچوب، مقام‌های سعودی اکنون به‌طور مستقیم با همتایان ایرانی خود درباره موضوعاتی چون مدیریت تنگه هرمز و توان موشکی ایران گفت‌وگو می‌کنند.

محمد بن سلمان در طول سال جاری تلاش کرده است میان این ملاحظات متعارض توازن برقرار کند.  به ادعای منابع آگاه آمریکایی، ولیعهد عربستان در مقطعی رئیس‌جمهور آمریکا را به ادامه عملیات نظامی با هدف سرنگونی حکومت ایران تشویق کرده بود؛ ادعایی که ریاض آن را قویاً رد کرده است.  همچنین ادعا شده است که عربستان و امارات متحده عربی در مقطعی از جنگ، حملات تلافی‌جویانه مخفیانه‌ای را علیه ایران انجام دادند.  با این حال، پس از مشخص شدن توان مقاومت ایران، بن سلمان تمایل کمتری به تشدید تنش‌ها نشان داد و در نهایت از یک راه‌حل سیاسی حمایت کرد.

بحران بی‌اعتمادی و سایه سنگین اختلافات تاریخی

نوسان‌های مکرر در مواضع دونالد ترامپ، تردیدهای جدی در ریاض درباره میزان تعهد ایالات متحده ایجاد کرده است. بدبینی عربستان به سال ۱۳۹۸ بازمی‌گردد؛ زمانی که آمریکا پس از حملات گسترده به تأسیسات نفتی سعودی، از اقدام تلافی‌جویانه علیه ایران خودداری کرد. بنابراین، کشورهای حاشیه خلیج فارس احساس می‌کنند در بحران‌های منطقه‌ای ممکن است از سوی واشنگتن رها شوند. با این وجود، سخنگوی کاخ سفید تأکید می‌کند که ترامپ نظرات شرکای منطقه‌ای را می‌شنود، اما تصمیمات نهایی همواره بر اساس منافع امنیت ملی آمریکا اتخاذ می‌شود.

علیرغم این اختلافات، شراکت راهبردی واشنگتن و ریاض در برخی ابعاد حفظ شده است. دو کشور در حال رایزنی درباره برنامه هسته‌ای غیرنظامی عربستان و ایجاد مسیرهای زمینی جایگزین برای دور زدن تنگه هرمز هستند. علاوه بر این، عربستان همچنان بزرگ‌ترین خریدار تسلیحات آمریکایی محسوب می‌شود و روابط شخصی نزدیک جرد کوشنر با بن‌سلمان نیز پابرجاست.

از سوی دیگر، نشانه‌های شکاف نیز غیرقابل انکار است. ترامپ در اسفند ماه طی یک همایش، ولیعهد سعودی را با لحنی تحقیرآمیز به تمسخر گرفت. در همین راستا، مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا نیز در سفر اخیر خود به خلیج فارس، از توقف در عربستان صرف‌نظر کرد.

توافق شکننده و نگرانی‌های امنیتی اعراب

اگرچه عربستان از برقراری آتش‌بس استقبال کرده است، اما توافق اولیه ۲۴ خرداد میان واشنگتن و تهران نتوانسته نگرانی‌های اساسی ریاض را برطرف کند. این توافق عملاً نفوذ ایران بر تنگه هرمز را به رسمیت می‌شناسد. دیپلمات‌های غربی معتقدند که ایران اکنون به ابزاری دست یافته که می‌تواند همچون شمشیری بالای سر اقتصاد جهانی عمل کند.

علاوه بر این، در سند اولیه هیچ اشاره‌ای به نفوذ منطقه‌ای ایران در خاورمیانه نشده است. خروج ترامپ از برجام در سال ۱۳۹۷، تهران را به سمت افزایش سطح غنی‌سازی اورانیوم سوق داد و اکنون مشخص نیست آیا واشنگتن قادر به دستیابی به توافقی جامع در حوزه هسته‌ای خواهد بود یا خیر.

در نهایت، مقام‌های سعودی همچون فیصل بن فرحان، در ۲۸ خرداد از یادداشت تفاهم آتش‌بس حمایت کردند. با این حال، ریاض همچنان رویکردی محتاطانه در پیش گرفته و تاکنون هیچ تعهد مالی مشخصی برای مشارکت در بازسازی ایران ارائه نکرده است؛ رویکردی که نشان از انتظار سعودی‌ها برای روشن شدن چشم‌انداز آینده منطقه دارد.