وقتی «گرما» فقط یک کلمه نیست؛ حکایت خلیج فارس و آستانه تحمل انسان

دکتر میثم جاوید فر

وقتی «گرما» فقط یک کلمه نیست؛ حکایت خلیج فارس و آستانه تحمل انسان

حتماً برایتان پیش آمده که نقشهٔ هواشناسی را نگاه کنید و اسم شهرهایی مثل اهواز، آبادان یا بوشهر را بالای لیست داغ‌ترین نقاط کره زمین ببینید. یا از پدربزرگ‌تان شنیده‌اید که می‌گوید: «قدیم‌ها، همین موقع سال، هوای شب خنک تر بود، اما حالا…»
این احساس اشتباه نیست. دانشمندان می‌گویند که خاورمیانه، مثل یک قابلمه بزرگ که زیرش آتش را زیاد کرده‌اند، دو برابر سریع‌تر از بقیه نقاط جهان دارد گرم می‌شود. اما سوال اینجاست: این گرما فقط یک عدد روی دماسنج است، یا چیزی فراتر از آن؟

کمربند آتش و تبخیر؛ راز خلیج فارس چیست؟

تصور کنید یک حوضچه بزرگ و کم‌عمق از آب را در یک روز آفتابی سوزان وسط کویر بگذارید. آب به سرعت گرم می‌شود و بخار می‌کند. خلیج فارس دقیقاً همین است؛ یک دریای نسبتاً کم‌عمق که آفتاب شدید، آن را به یک «دیگ بخار» غول‌پیکر تبدیل می‌کند.
این بخار آب همان رطوبت شرجیِ معروفی است که وقتی بیرون می‌روید، انگار یک پتوی نمناک و داغ روی پوست‌تان می‌اندازند. اما ماجرا از اینجا خطرناک‌تر می‌شود: بدن انسان برای خنک شدن، عرق می‌کند، اما وقتی هوا آن‌قدر شرجی باشد که عرق نتواند تبخیر شود، بدنِ ما دیگر خنک نمی‌شود! انگار موتور ماشین را روشن بگذارید ولی رادیاتور آن را ببندید.

عدد شگفت‌انگیز ۳۵ درجه؛ آستانه مرگ

دانشمندان دانشگاه معتبر ام‌آیتی (MIT) در پژوهشی که در مجلهٔ معروف Nature Climate Change منتشر کردند، یک هشدار ریاضی به ما دادند. آنها گفتند: بدن انسان فقط تا جایی می‌تواند دوام بیاورد که ترکیب «گرما + رطوبت» به عدد ۳۵ درجهٔ «حباب‌تر» برسد.

این عدد یعنی چه؟ یعنی اگر یک روز دمای هوا ۴۶ درجه باشد و رطوبت هوا به ۵۰ درصد برسد (که در جنوب ایران کاملاً طبیعی است)، در واقع شما در یک اتاق سونای قفل‌شده ایستاده‌اید. یک انسان سالمِ جوان، حداکثر ۶ ساعت بیشتر در این شرایط نمی‌تواند زنده بماند؛ زیرا فشار به قلب و ریه‌ها آن‌قدر زیاد می‌شود که سیستم بدن از کار می‌افتد.

آیا فقط خلیج فارس در خطر است؟

فکر نکنید این تهدید فقط برای همسایه‌های خلیج فارس است! این یک پدیدهٔ جهانی است:

· در هند و پاکستان، میلیون‌ها کارگر کشاورزی تا همین الان هم در هوای ۵۰ درجه کار می‌کنند. پژوهش‌ها می‌گویند تا سال ۲۰۵۰، زندگی در بخش‌هایی از این کشورها عملاً به یک چالش روزمره برای بقا تبدیل می‌شود.
· حتی در دل آمریکا، پیش‌بینی می‌شود که تا سال ۲۰۷۰، ایالت‌هایی مثل آرکانزاس و میزوری هم از این موج گرما در امان نباشند.
پس خلیج فارس، فقط زنگ خطرِ منطقه نیست؛ این منطقه، قلهٔ یک کوه یخ جهانی است.

پس تا چند سال دیگر این اتفاق می‌افتد؟

در اینجا باید یک انتخاب بزرگ را در نظر بگیریم. دانشمندان دو سناریو ترسیم کرده‌اند:

· سناریوی بد (اگر به همین منوال پیش برویم): اگر همانند الان به مصرف سوخت‌های فسیلی و تولید گازهای گلخانه‌ای ادامه دهیم، حدود سال ۲۰۷۰ (کمی بیش از ۴۰ سال دیگر)، موج‌های گرمای مرگبار با فاصلهٔ چند سال یکبار به حاشیهٔ خلیج فارس حمله خواهند کرد.
· سناریوی بدتر: برخی مدل‌های کامپیوتری هشدار می‌دهند که حتی تا ۳۰ سال دیگر (۲۰۵۰)، ممکن است برخی از شهرهای ساحلیِ ما روزهایی در سال را تجربه کنند که واقعاً برای زندگی عادی، غیرقابل تحمل است.

آیا فرار کنیم یا بجنگیم؟

خبر خوب این است که دانشمند ارشد این تحقیق، پروفسور «فاتح الطاهر»، تأکید می‌کند: «این پایان خط نیست؛ اگر امروز اقدام کنیم، می‌توانیم جلوی آن را بگیریم.»

برای اینکه این سرنوشت محتوم نباشد، راه‌حل‌ها خیلی پیچیده نیستند، ولی نیاز به عزمی بزرگ دارند:

۱. قطع کردن وابستگی به نفت و گاز در خود منطقه! بله، عجیب است، اما کشورهای حاشیهٔ خلیج فارس برای نجات خودشان از گرما، باید از شرّ سوختی که پولش را دارند، خلاص شوند و به سمت انرژی خورشیدی و بادی بروند.
۲. توقف جنگل‌زدایی و احیای تالاب‌ها: تالاب‌هایی مثل هورالعظیم، مثل کولرهای آبی طبیعی عمل می‌کنند. خشک کردن آن‌ها، یعنی خاموش کردن همین کولرها.
۳. تغییر سبک شهرسازی: ساختن ساختمان‌های بلند با بادگیرهای مدرن و افزایش فضای سبز شهری می‌تواند دمای یک شهر را تا چند درجه کاهش دهد.

حرف آخر:

آیندهٔ سواحل خلیج فارس مثل یک فیلمِ ترسناک نیست که پایانش از قبل نوشته شده باشد. این فیلم، مستند است و ما امروز فیلمنامه‌نویس آن هستیم. اگر فردا صبح از خواب بیدار شویم و هوای 68 درجه را با رطوبت 93 درصد تجربه کنیم، یادمان باشد که این فقط آب و هوا نیست؛ این نتیجهٔ انتخاب‌های دیروزِ ماست. انتخاب امروز ما، می‌تواند آن را به یک هشدار ساده تبدیل کند، نه به یک فاجعهٔ انسانی.