دیپلماسی استانی؛ دریچه‌ای تازه در مناسبات ایران و روسیه

هوشنگ حیدری دشتی

سفر دکتر ارسلان زارع، استاندار بوشهر، به روسیه و دیدار او با الکساندر بگلوف، استاندار سن‌پترزبورگ، را باید یکی از مهم‌ترین رویدادهای دیپلماسی استانی در ماه‌های اخیر دانست؛ رویدادی که در بستری از هم‌گرایی راهبردی تهران و مسکو شکل گرفت و توانست نام بوشهر را در فضای رسانه‌ای و اقتصادی روسیه برجسته کند. این سفر، که با بازدید از دانشگاه پلی‌تکنیک سن‌پترزبورگ آغاز شده بود، پس از آن با دیدار با مقام عالی استان سن‌پترزبورگ به اوج خود رسید و در قاب تلویزیون روسیه بازتاب یافت؛ بازتابی که نشان می‌دهد دیپلماسی استانی دیگر یک مفهوم حاشیه‌ای نیست، بلکه به یکی از ابزارهای مؤثر پیشبرد مناسبات دوجانبه بدل شده است.

بازتاب این دیدار در تلویزیون روسیه، پیش از آنکه یک رویداد اقتصادی باشد، یک رخداد ارتباطی و رسانه‌ای است. وقتی رسانه ملی روسیه میزبان گفت‌وگوی دو استاندار می‌شود، معنایش این است که نام بوشهر از اسناد اداری و مکاتبات دیپلماتیک فراتر رفته و به فضای عمومی و افکار اقتصادی روسیه وارد شده است. در این گفت‌وگو، استاندار بوشهر با اشاره به ظرفیت‌های دریایی و منطقه آزاد بوشهر، بر همکاری در حوزه‌های بندری، حمل‌ونقل، تجارت، لجستیک، انرژی، گردشگری و علمی تأکید کرد. او همچنین خواستار توسعه صادرات آبزیان، به‌ویژه میگو، و ایجاد زنجیره مشترک تولید تا توزیع در روسیه شد و از همتای سن‌پترزبورگی‌اش برای سفر به بوشهر و بررسی فرصت‌های سرمایه‌گذاری دعوت کرد.

در سوی دیگر، الکساندر بگلوف با استقبال گرم از این پیشنهادها، بر گسترش همکاری‌های اقتصادی، تجاری و بندری تأکید کرد و از آمادگی فعالان اقتصادی سن‌پترزبورگ برای سرمایه‌گذاری در منطقه آزاد بوشهر سخن گفت. تأکید دو طرف بر تقویت ارتباط بخش خصوصی و شناسایی پروژه‌های مشترک، نشان می‌دهد که این همکاری می‌خواهد از سطح دولتی فراتر رفته و به قراردادهای تجاری، سرمایه‌گذاری مشترک و زنجیره‌های تولیدی واقعی برسد. این استقبال متقابل، گویای آن است که دو طرف، این دیدار را سرآغازی برای یک همکاری پایدار و سودآور می‌دانند؛ همکاری‌ای که می‌تواند الگویی برای دیگر استان‌های دو کشور باشد.

آنچه این دیدار را از یک تشریفات دیپلماتیک معمولی متمایز می‌کند، هم‌پوشانی مزیت‌های دو جغرافیاست. سن‌پترزبورگ تنها دومین شهر بزرگ روسیه نیست؛ دروازه دریایی و صنعتی این کشور به اروپا و یکی از قطب‌های فنی، دانشگاهی و لجستیکی روسیه است. در سوی دیگر، بوشهر با ۷۰۰ کیلومتر مرز آبی با خلیج فارس، ۱۱ بندر فعال، میدان گازی پارس جنوبی، نیروگاه اتمی، ظرفیت‌های پتروشیمی و نقش کلیدی در صادرات نفت و میعانات نفتی، یکی از مهم‌ترین حلقه‌های انرژی و ترانزیت ایران است. بوشهر نه‌تنها در حوزه گاز و انرژی هسته‌ای جایگاهی ممتاز دارد، بلکه به‌عنوان یکی از مبادی اصلی صادرات نفت خام و میعانات نفتی کشور نیز شناخته می‌شود؛ ظرفیتی که می‌تواند در تعامل با روسیه، ابعاد تازه‌ای از همکاری‌های انرژی را شکل دهد.

این دو جغرافیا، در واقع دو حلقه از یک زنجیره اوراسیایی‌اند؛ بوشهر می‌تواند دروازه ایران به آب‌های جنوبی و کریدور شمال_جنوب باشد و سن‌پترزبورگ، دروازه روسیه به شمال اروپا و بازارهای گسترده‌تر. همین هم‌پوشانی است که این دیدار را به یک فرصت راهبردی بدل می‌کند و آن را به یک سرمایه‌گذاری بلندمدت برای دو ملت تبدیل می‌سازد.

یکی از نکات کلیدی این دیدار، نقش منطقه آزاد بوشهر است. باید اذعان کرد که احیای منطقه آزاد بوشهر و به جریان انداختن دوباره این ظرفیت مهم، مرهون پیگیری، تدبیر و اهتمام دکتر ارسلان زارع، استاندار بوشهر، است. او با درک درست از اهمیت این نهاد در توسعه اقتصادی و تجاری استان، توانست منطقه آزادی را که برای سال‌ها در رکود و بی‌خبری مانده بود، بار دیگر به یکی از محورهای اصلی سیاست‌گذاری اقتصادی بوشهر تبدیل کند و آن را به میز مذاکره با شرکای خارجی بیاورد.

با وجود آنکه مدت زمان کوتاهی از احیای دوباره و تأسیس سازمان منطقه آزاد بوشهر می‌گذرد، این نهاد امروز می‌تواند به یکی از ظرفیت‌های مهم استان برای توسعه روابط خارجی تبدیل شود. ماهیت حقوقی و نهادی منطقه آزاد، آن را به بستری مناسب برای جذب سرمایه خارجی، تسهیل تجارت، توسعه ترانزیت، ایجاد انبارهای اختصاصی و انتقال فناوری بدل کرده است. در واقع، منطقه آزاد بوشهر می‌تواند به پنجره واحد دیپلماسی اقتصادی استان تبدیل شود؛ نهادی که به‌جای پراکندگی مذاکرات میان دستگاه‌های مختلف، امکان تمرکز رایزنی‌های خارجی، تعریف مشوق‌های سرمایه‌گذاری و پیگیری پروژه‌های مشترک را فراهم می‌کند. نوپا بودن این سازمان، اگر با طراحی مقررات کارآمد، خدمات یک‌پارچه و چابکی اداری همراه شود، می‌تواند به مزیت رقابتی بوشهر در برابر مناطق آزاد قدیمی‌تر بدل شود.

استاندار بوشهر در این سفر، دقیقاً همین ظرفیت را به طرف روسی معرفی کرد: منطقه آزادی که می‌تواند دروازه ورود کالا، سرمایه و فناوری روسیه به جنوب ایران و بازارهای منطقه باشد.

احیای منطقه آزاد بوشهر، آن هم در شرایطی که این استان سال‌ها با چالش‌های اقتصادی و بیکاری دست‌وپنجه نرم می‌کرد، اقدامی راهبردی و اثرگذار است. این منطقه آزاد، با ایجاد مشوق‌های مالی و گمرکی، تسهیل فرآیندهای صادرات و واردات، جذب سرمایه‌گذاری خارجی و ایجاد زیرساخت‌های لجستیکی، می‌تواند چهره اقتصادی بوشهر را دگرگون کند. فعال شدن این منطقه، به‌ویژه در حوزه‌های انرژی، پتروشیمی، شیلات، گردشگری و تجارت، می‌تواند به ایجاد اشتغال پایدار، افزایش درآمدهای ارزی، تنوع‌بخشی به اقتصاد استان و کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی منجر شود. بوشهر با دارا بودن بندرگاه‌های متعدد، دسترسی به آب‌های آزاد، همجواری با کشورهای حاشیه خلیج فارس و ظرفیت‌های بالای صنعتی و کشاورزی، یکی از مستعدترین استان‌های کشور برای بهره‌گیری از مزایای منطقه آزاد است. اگر این منطقه با برنامه‌ریزی دقیق و مدیریت کارآمد اداره شود، می‌تواند به یکی از قطب‌های اقتصادی جنوب کشور و حتی منطقه تبدیل شود و استان بوشهر را از لحاظ تجارت و اقتصاد به شکوفایی بی‌سابقه‌ای برساند.
این دیدار را باید در ادامه حرکت پیشین استاندار بوشهر به دانشگاه پلی‌تکنیک سن‌پترزبورگ نیز خواند. آن سفر، فصل دیپلماسی علمی بود و این دیدار، فصل دیپلماسی اقتصادی. ترکیب این دو، همان الگویی است که می‌توان آن را دیپلماسی هوشمند استانی نامید؛ علمی برای تولید دانش و فناوری، اقتصادی برای تبدیل آن به سرمایه، تجارت و اشتغال. بوشهر با دانشگاه خلیج فارس، ظرفیت‌های زیست‌فناوری دریایی، مطالعات انرژی و تجارت بین‌الملل را در اختیار دارد و سن‌پترزبورگ با دانشگاه پلی‌تکنیک، در حوزه‌های معدن، انرژی، ماشین‌سازی و رباتیک سرآمد است. پیوند این دو، می‌تواند از سطح تفاهم‌نامه فراتر رفته و به پروژه‌های مشترک فناورانه، تبادل استاد و دانشجو و دوره‌های دکتری دوگانه منتهی شود. این هم‌افزایی علمی، در بلندمدت می‌تواند به ایجاد یک قطب علمی منطقه‌ای در حوزه انرژی و مطالعات دریایی منجر شود.

اگر این مسیر با پیگیری مستمر همراه شود، بوشهر می‌تواند جایگاه خود را در مناسبات ایران و روسیه به شکلی بنیادین تغییر دهد. تا دیروز، نام بوشهر در مسکو بیشتر با نیروگاه اتمی، گاز و صادرات نفت و میعانات نفتی پیوند خورده بود؛ اما امروز، این نام با منطقه آزاد، میگو، لجستیک، گردشگری، دانشگاه و سرمایه‌گذاری مشترک نیز گره می‌خورد. این یعنی عبور از نقش تأمین‌کننده به نقش شریک راهبردی. دعوت از استاندار سن‌پترزبورگ برای سفر به بوشهر، آزمون واقعی این تفاهم‌هاست. در صورت سفر استاندار سن‌پترزبورگ به بوشهر و بازدید فعالان اقتصادی روس از ظرفیت‌های بوشهر، می‌توان انتظار داشت که این رایزنی‌ها به قراردادهای مشخص، سرمایه‌گذاری در منطقه آزاد و توسعه صادرات غیرنفتی منتهی شود. این مسیر، اگر با همت مسئولان استانی و همراهی بخش خصوصی ادامه یابد، می‌تواند به یکی از موفق‌ترین تجربه‌های دیپلماسی استانی در کشور بدل شود.

آنچه در سن‌پترزبورگ اتفاق افتاد، نشان داد که دیپلماسی استانی می‌تواند از حاشیه به متن بیاید. در این میان، نقش و تدبیر دکتر ارسلان زارع، استاندار بوشهر، در پیشبرد این رایزنی‌ها و احیای منطقه آزاد بوشهر، ستودنی و در خور سپاس است. او با درک درست از تحولات جهانی و ظرفیت‌های استان، بوشهر را نه فقط به‌عنوان یک استان نفتی و گازی، بلکه به‌عنوان شریکی دانش‌محور، تجاری و لجستیکی معرفی کرد و با نگاهی راهبردی، مسیر تازه‌ای را برای توسعه استان گشود. این نوع نگاه که به‌جای انتظار برای فراهم شدن شرایط مطلوب، خود آستین همت بالا می‌زند و از ظرفیت‌های موجود، فرصت‌های تازه می‌سازد، باید به‌عنوان یک رویکرد پیشرو در مدیریت استانی مورد توجه قرار گیرد و دیگر مدیران نیز می‌توانند با الگوگیری از آن، با شناسایی ظرفیت‌های بین‌المللی، مسیر توسعه پایدار را برای استان‌های خود هموارتر کنند.

در این میان، منطقه آزاد بوشهر، با وجود نوپا بودن می‌تواند به نهاد پیشران این همکاری تبدیل شود؛ نهادی که اگر چابک، شفاف و هدفمند عمل کند، بوشهر را به یکی از نقاط کلیدی اقتصاد اوراسیا بدل خواهد کرد. این آغاز راه، نیازمند پیگیری، انسجام نهادی و حضور فعال بخش خصوصی است. اگر چنین شود، بوشهر می‌تواند الگویی برای سایر استان‌های ایران باشد؛ الگویی که در آن، توسعه از پایتخت به استان‌ها سرریز نمی‌کند، بلکه استان‌ها خود، دیپلماسی و توسعه را می‌سازند. بی‌گمان، این دستاورد ارزشمند، نقطه عطفی در تاریخ دیپلماسی استانی ایران خواهد بود؛ نقطه‌ای که از آن، بوشهر به‌عنوان یکی از دروازه‌های اصلی ایران به اوراسیا شناخته خواهد شد.

تداوم این مسیر با پیگیری مسئولان استانی و همراهی بخش خصوصی، بوشهر را به جایگاه شایسته‌اش در نقشه اقتصادی و علمی منطقه خواهد رساند.