آیت‌الله سید مصطفی حسینی دشتی؛ مفسری که قرآن را به متن زندگی آورد

غلامحسین کروبی

در میان عالمان برجسته معاصر برخاسته از استان بوشهر، نام آیت‌الله سید مصطفی حسینی دشتی بیش از هر چیز با پژوهش، تفسیر قرآن و تألیف آثار ماندگار علمی گره خورده است.

او از معدود فقیهان و مفسرانی است که بیش از هفت دهه از عمر خویش را با قرآن، حدیث و میراث علمی اسلام سپری کرده و حاصل این انس طولانی، آثاری است که امروز در حوزه‌های علمیه، مراکز پژوهشی و کتابخانه‌های شخصی اهل علم و علاقه‌مندان به معارف اسلامی جایگاهی ویژه یافته‌اند.

این فقیه و مفسر قرآن، سال ۱۳۱۳ در روستای گنخک از توابع شهرستان دشتی دیده به جهان گشود. نوجوانی او با هجرت به نجف اشرف و تحمل رنج یتیمی همراه شد، اما همین سختی‌ها، زمینه‌ساز شکل‌گیری شخصیتی استوار و دانش‌پژوه گردید. وی نزدیک به هجده سال در حوزه علمی نجف از محضر استادان بزرگی همچون آیت‌الله العظمی سید ابوالقاسم خویی بهره برد و در فقه، اصول، ادبیات عرب و علوم اسلامی به مرتبه‌ای والا دست یافت.

بازگشت او به ایران تنها یک بازگشت جغرافیایی نبود؛ بلکه آغاز فصل تازه‌ای از خدمت علمی، فرهنگی و اجتماعی به مردم بوشهر بود. به پیشنهاد و تأیید آیت‌الله سیدمحسن حکیم، مسئولیت هدایت دینی مردم بوشهر را پذیرفت و با احیای مسجد جامع عطار، آن را به یکی از مهم‌ترین پایگاه‌های دینی و فرهنگی شهر تبدیل کرد. در سال‌های منتهی به پیروزی انقلاب اسلامی نیز به دلیل نقش مؤثر در روشنگری‌های دینی و اجتماعی، تحت مراقبت ساواک قرار داشت.

با مهاجرت به قم در سال ۱۳۵۹، فعالیت‌های علمی او وارد مرحله‌ای تازه شد. سال‌های طولانی تحقیق و نگارش، مجموعه‌ای از آثار ارزشمند را پدید آورد که در میان آنها، «معارف و معاریف» جایگاهی ممتاز دارد. این اثر را باید یکی از جامع‌ترین دائرةالمعارف‌های اسلامی به زبان فارسی دانست؛ مجموعه‌ای که تنها یک فرهنگ لغت یا اصطلاح‌نامه نیست، بلکه دانشنامه‌ای گسترده در حوزه قرآن، حدیث، فقه، اخلاق، تاریخ اسلام، اعلام، مفاهیم اعتقادی و اصطلاحات علوم اسلامی است.

ویژگی ممتاز «معارف و معاریف» آن است که مؤلف کوشیده است دشوارترین مفاهیم دینی را با زبانی روان، مستند و قابل فهم برای عموم مخاطبان عرضه کند. گسترش تدریجی این اثر از پنج جلد به ده جلد و سپس انتشار ویرایش‌های تکمیل‌شده با بیش از سی هزار مدخل، نشان‌دهنده روحیه پژوهشگری خستگی‌ناپذیر مؤلف است. این کتاب امروز یکی از منابع ارزشمند پژوهشگران، طلاب، دانشجویان و علاقه‌مندان به فرهنگ اسلامی به شمار می‌رود.

در کنار این اثر سترگ، تفسیر قرآن کریم «انوار» نیز از مهم‌ترین میراث علمی آیت‌الله حسینی دشتی است. این تفسیر، صرفاً شرح واژگان یا نقل دیدگاه‌های پیشینیان نیست؛ بلکه تفسیری عقلانی، کاربردی و ناظر به نیازهای انسان معاصر است. مؤلف با تسلط کم‌نظیر بر زبان عربی و فارسی و بهره‌گیری از دانش ادبی، فقهی و تفسیری، تلاش کرده است پیام قرآن را به عرصه زندگی اجتماعی، اخلاق، حکمرانی، خانواده، آزادی، عدالت و کرامت انسانی پیوند بزند. از همین رو، بسیاری از قرآن‌پژوهان، «انوار» را تفسیری نوآورانه و روزآمد ارزیابی کرده‌اند.

از دیگر آثار علمی او می‌توان به «سبل‌السلام الی المستدل من الاحکام» در فقه استدلالی، شرح البهجة المرضیة و شرح حاشیه ملاعبدالله اشاره کرد؛ آثاری که سال‌ها در حوزه‌های علمیه مورد استفاده استادان و طلاب بوده‌اند و نشان‌دهنده تسلط مؤلف بر علوم ادبی، منطقی و فقهی هستند.

با وجود سال‌ها اقامت در قم و تهران، آیت‌الله حسینی دشتی هیچ‌گاه پیوند خود را با زادگاه و مردم بوشهر قطع نکرده است. حضور مستمر در مناسبت‌های مذهبی، ارتباط با مردم و اهتمام به گسترش فرهنگ قرآنی، جایگاه ویژه‌ای برای او در میان مردم استان بوشهر پدید آورده است. در حوزه علمیه قم نیز وی به عنوان پژوهشگری پرکار، مفسری دقیق و مؤلفی صاحب‌اثر شناخته می‌شود و آثارش مورد مراجعه بسیاری از عالمان، استادان و محققان قرار دارد.

بی‌تردید، بزرگ‌ترین میراث آیت‌الله سید مصطفی حسینی دشتی، تنها کتاب‌های متعدد او نیست؛ بلکه نگاه عمیق و حیات‌بخش او به قرآن است. او همواره بر این باور تأکید کرده است که قرآن، کتاب زندگی است، نه کتاب تشریفات؛ کتابی برای اندیشیدن، عمل کردن و ساختن جامعه‌ای آگاه، اخلاق‌مدار و برخوردار از کرامت انسانی. همین اندیشه، نام او را در شمار مفسران و اندیشمندان برجسته معاصر ایران ماندگار ساخته است.