بخشو؛ پیامبر نوحه‌های محزون از جنوب

خلیج فارس: شاید ندانید خاستگاه “ممد نبودی ببینی” که با صدای کویتی‌پور به جا مانده یک حنجره بوشهری است. “جهان بخش کردی زاده” یا در اصطلاح محلی «بحشو» را می‌گوییم که از او به عنوان “اعجوبه عالم نوحه‌خوانی و سینه‌زنی سنتی بوشهر” یاد می‌شود. مورد توجه جهان موسیقی و میراث اصیل نوار جنوبی ایران برای محرم. صدایی بی‌بدیل که شنیدنش گوش‌نواز است و با هر متر و معیاری بالاتر از تمام آن‌ها که در این مسیر قدم گذاشتند ایستاده است.

روایتی از مرثیه‌سرای جنوب ایران

بخشو یا همان جهانبخش کردی‌زاده در ۱۰ خردادماه سال ۱۳۱۵ شمسی در بوشهر (محلهٔ باغ ملاّ) متولد شد. جهانبخش از نوجوانی به تشویق سیدعلی مهیمنیان و خانواده‌اش در سال ۱۳۳۰ در محله تنگک رئیسی، به نوحه‌خوانی رو آورد و کم‌کم پایش به مساجد محلات دیگر باز شد و صدایش مورد توجه قرار گرفت. جهانبخش هم دوره سربازی مرحوم محمود اصلاح‌پذیر فرزند غلامرضا اصلاح‌پذیر بود که محمود جهانبخش را به پدرش معرفی کرد بخاطر صدای رسا و آواز دشتی که در دوران سربازی می‌خواند. مهیمنیان که علاوه بر مداحی و نوحه‌سرایی، آهنگسازی نوحه‌های خویش را انجام می‌داد منبع انتقال تجربیات خوب و ارزنده‌ای برای جهانبخش کردی‌زاده شد. در اندک زمانی استعداد ذاتی، صدای بی‌نظیر و مهارت بخشو در این امر باعث شد آوازه او در سراسر شهر بپیچد و با استفاده از راهنمایی‌های استادانی همچون سیدعلی مهیمنیان، غلامرضا اصلاح‌پذیر (مجید اصلاح پذیر آهنگساز و خواننده معروف استان فارس نوه مرحوم اصلاح‌پذیر است) و به ویژه محمد شریفیان که از خویشاوندان وی بود، در ردیف بهترین نوحه‌خوان‌های بوشهر قرار گرفت.

یک حنجره به شدت خاص

نوع حنجره او به اعتقاد بسیاری از اهل فن از معدود حنجره‌هایی بود که در دنیای موسیقی و خوانندگی وجود داشته و دارد. آوازه اجرای بی‌نظیرش باعث شد تا علاقه‌مندان زیادی از استان‌های خوزستان، کهگیلویه و بویراحمد، فارس، کشورهای حوزه خلیج فارس و حتی هنرمندان و موسیقی‌دانان فرانسوی، اروپایی و روسی برای شنیدن صدای جذاب و دلنشین او به بوشهر کشیده شوند. همچنین لوریس چکناواریان موسیقیدان، آهنگساز و رهبر ارکستر ایرانی و محمدرضا لطفی نوازنده موسیقی اصیل ایرانی به همراه فوزیه مجد مدیر وقت سازمان رادیو تلویزیون ملی ایران برای صحبت و ضبط صدای جهانبخش کردی‌زاده به دیدار او رفتند.

وی علاوه بر اجرای زیبا و بی‌نقص نوحه‌ها و مرثیه‌های سنتی بوشهر در اجرای شروه، چاوش‌خوانی، مناجات‌خوانی، صبحدم‌خوانی، بیت‌خوانی، جنگ‌نامه‌خوانی، مصیبت‌خوانی و خیام‌خوانی نیز از تبحر خاصی برخوردار بود. از نکات برجسته اجرای کردی‌زاده علاوه بر حجم صدا و زنگ حزین و گیرای نوایش می‌توان به تسلط در اجرای اوج و فرودهای شروه و تحریرهای بی‌نقصش در نوحه و واحدخوانی اشاره کرد.

بخشو صاحب سبکی خاص و صدای استثنایی در عزاداری و سینه‌زنی سنتی بوشهر بود، به طوری که صدای او را در مداحی با قرائت عبدالباسط در قرآن برابر و تاثیرگذار می‌دانند، وی همچنین موجب معرفی این شیوه عزاداری، در سطح جهان شد.

داستان یک ترانه کالت

بسیاری از ملودی‌ها و سبک نوحه‌های وی، الهام‌‌بخش تعدادی از نوحه‌خوانان جنوب کشور و تعدادی از ترانه‌سرایان گشت که تاکنون نیز ادامه داشته‌ است. از جمله ترانه معروفی با نام «ممد نبودی ببینی» که بعد از آزادسازی خرمشهر در سال ۱۳۶۱ و به یاد محمد جهان‌آرا، توسط غلامعلی کویتی‌پور خوانده شد. ملودی و سبک این ترانه کاملاً مشابه نوحه «لیلا بگفتا ای شه لب تشنه کامان» از محمد محزون می‌باشد که سال‌ها پیش از ترانه کویتی‌پور، توسط جهانبخش کردی‌زاده خوانده شده بود.

سال ۱۳۴۹، ناصر تقوایی با ساخت مستند «اربعین» به ارائه تصویری شاعرانه از مراسم سوگواری در بوشهر پرداخت و نه تنها نوای دلنشین جهانبخش کردی‌زاده را ماندگار کرد که بخشی از آداب و رسوم مردم بوشهر به هنگام سوگواری و نوحه‌خوانی‌هاشان را به مردم علاقه‌مند شناساند.

نوحه «لیلا بگفتا…» نیز یکی از همین نوحه‌ها بود. حالا دیگر تنها بوشهری‌ها، بلکه مردم شهرهای دیگر هم دلشان می‌خواست محرم و صفر به بوشهر بیایند، صدای بخشو را بشنوند، بر گرد او حلقه زنند و با ریتم هماهنگ سنج و دمام، به این‌سو و آن سو روند.

بخشو را نابغه‌ای در اجرای نوحه و شعر و آهنگ مداحی می‌دانند. شعر و آهنگ همه کارهایش ساخت خود او بوده‌ است. 

بخشو در سال ۱۳۵۶ اجرای بی‌نظیری در حرم امام رضا (ع) داشت. اجرایی که مشهدی‌ها را بهت زده کرده بود. او سپس در راه بوشهر در شهر شیراز ایست قلبی کرد و در بیماستان نمازی جان سپرد. برخی می‌گویند مرگ او مشکوک بوده‌ است. اما تشییع جنازه او در بوشهر یکی از بزرگترین عزاداری‌ها شد. بوشهری‌ها به یاد او سینه‌زنی کردند و بخشو را در صحن امامزاده محمد باقر بوشهر به خاک سپردند.

منبع: روزنامه ایرنا