سیراف؛ گنجینه تاریخی ایران در خلیج فارس

علی ماهینی*

ایران، سرزمینی کهن و مادرِ تمدن‌هاست؛ کشوری که دوره‌های متعدد تاریخی را پشت سر گذاشته و هم‌زمان با همسایه خود، بین‌النهرین، وارد عرصه مدنیت شد و مراحل رشد و بالندگی را با آهنگی منطقی و پیوسته طی کرد.

تنوع چشمگیر قابلیت‌های زیست‌محیطی و ژئومورفولوژیک این سرزمین، زمینه‌ساز پرورش مردمانی هوشمند، خلاق و سازگار با محیط شد؛ مردمانی که با وجود محدودیت‌ها و تنگناها، از رهگذر افزایش آگاهی و کشف رازهای طبیعت، توانستند بر دشواری‌ها و چالش‌های زیستی فائق آیند و تمدنی پدید آورند که دستاوردهای آن امروز نیز جهانیان را به شگفتی وامی‌دارد.

در میان سلسله‌های مهم تاریخ ایران، دوره ساسانی جایگاهی ویژه دارد. این حکومت توانست با بهره‌گیری از فنون پیشرفته استحصال آب و مدیریت منابع آبی و در پی آن، توسعه کشاورزی و افزایش تولید، به دستاوردهای چشمگیری دست یابد.

گسترش مرزهای امپراتوری و شکل‌گیری ارتباطات گسترده برون‌مرزی در این دوره، توجه هرچه بیشتر به دریا و بهره‌گیری از ظرفیت‌های خلیج فارس به‌عنوان آبراهه‌ای راهبردی را ضروری ساخت. با افول بنادر مهم تجاری پیش از ساسانی، بنادر تیس و سیراف به‌تدریج به یکی از پررونق‌ترین مراکز تجاری ایران بدل شد. از شهر ساسانی سیراف تاکنون آثار ارزشمندی برجای مانده است؛ از جمله بقایای قلعه‌ای ساحلی در زیر مسجد جامع و دیگر قلعه‌های این شهر و هم‌چنین گوردخمه‌های تنگ لیر و سازه‌های آبی که همگی بر اهمیت تاریخی این بندر دلالت دارند.

اوج شکوفایی و گسترش بندر تجاری سیراف در دوره اسلامی رقم خورد. حمایت و اهتمام پادشاهان آل‌بویه در قرون نخستین اسلامی، این بندر را به یکی از کانون‌های اصلی تجارت دریایی برون‌مرزی در جهان اسلام تبدیل کرد.

سفرنامه‌نویسان برجسته‌ای چون ابن‌حوقل و استخری در سفرنامه‌های خود به تفصیل از سیراف، رونق بازرگانی آن و کشتیرانی در بحر پارس یاد کرده‌اند که خود گواهی روشن بر جایگاه ممتاز این بندر در دوره اسلامی است. دره لیر با دست‌کندهای فراوان در دامنه شمالی بندر، امروز نیز هر بیننده‌ای را به تحسین و شگفتی وا می‌دارد. انتخاب آگاهانه سیراف به‌عنوان بندر اصلی دادوستد میان سرزمین‌های اسلامی و شرق دور، بیانگر درایت و نبوغ حکومت‌های مسلمان در مدیریت شبکه‌های تجاری خویش است.

امروزه ظرفیت‌های بندر سیراف به‌عنوان یکی از مهم‌ترین پایگاه‌های باستان‌شناسی ایران در سواحل خلیج فارس، ضرورت حفظ، صیانت و توجه جدی به این میراث گران‌بها را دوچندان می‌کند.

ثبت این اثر ارزشمند در فهرست میراث جهانی می‌تواند نقش مؤثری در معرفی هرچه بیشتر آن ایفا کند. در پرتو این معرفی جهانی، شاهد حضور و اقبال گسترده‌تر باستان‌شناسان و متخصصان حفاظت و مرمت از سراسر جهان خواهیم بود و بدین‌سان، این میراث ارزشمند گذشتگان برای نسل‌های آینده حفظ شده و زمینه‌ای برای مطالعه عمیق‌تر تحولات اجتماعی و فرهنگی انسان در گستره تاریخ بشر فراهم خواهد شد.

*معاون میراث فرهنگی استان بوشهر