۶۰ سال خاطره با شوما، نخل و دریا دود شد و رفت هوا!

خلیج فارس: برند خاطره‌انگیز دیگری که چند نسل با آن خاطره داشت، روی از تولید برکشید و برای همیشه به محاق تعلیق فرو رفت. تولی‌پرس برای ما خیلی خاطره‌انگیز است، تبلیغات گسترده‌اش در دهه‌های ۷۰ و ۸۰ را هنوز از یاد نبرده‌ایم و با خاطراتش سال‌ها زندگی کرده‌ایم.

انتشار خبر تعطیلی کارخانه «تولی‌پرس» به‌عنوان یکی از قدیمی‌ترین و شناخته‌شده‌ترین برندهای ایرانی بار دیگر موضوع سرنوشت برندهای بخش خصوصی را به صدر توجه افکار عمومی و کارشناسان اقتصادی آورد. این خبر نه‌تنها برای مصرف‌کنندگان که سال‌ها با محصولات این شرکت خاطره داشته‌اند، قابل تأمل بود بلکه برای سیاستگذاران نیز هشداری جدی تلقی می‌شود؛ هشداری مبنی بر اینکه مداخلات نادرست و بی‌ثباتی‌های محیط کسب‌وکار می‌تواند حتی باسابقه‌ترین بنگاه‌ها را نیز در معرض افول قرار دهد.

شرکت «تولیددارو» که به خانواده کارآفرین خسروشاهی تعلق داشت، در سال ۱۳۴۳ با راه‌اندازی واحدی با نام «واحد دترجنت» وارد صنعت شوینده شد و در همان سال نخستین محصول خود، پودر لباسشویی «دریا» را با عنوان «کاروان دریا» به بازار عرضه کرد. با افزایش تقاضای بازار و ضرورت توسعه ظرفیت و تنوع محصولات، واحد دترجنت تولیددارو در قالب شرکتی مستقل با نام «تولی‌پرس» به ثبت رسید. این شرکت با ظرفیت سالانه ۷۵ هزار تن انواع پودر لباسشویی، فعالیت خود را گسترش داد و در سال ۱۳۵۲ به شهر صنعتی البرز در قزوین منتقل شد. تولی‌پرس در این دوره با تولید محصولاتی همچون پودر لباسشویی «دریا» و «تک»، پودر ماشین لباسشویی «شوما»، مایع ظرفشویی «جام» و «آبشار»، نرم‌کننده «هاله» و سفیدکننده «زدا» توانست، جایگاه قابل‌توجهی در بازار داخلی به‌دست آورد و به یکی از برندهای شاخص صنعت شوینده کشور تبدیل شود. پس از انقلاب اسلامی در جریان مصادره اموال و دارایی‌های برخی فعالان اقتصادی، این شرکت نیز به‌همراه سایر بنگاه‌های متعلق به خانواده خسروشاهی مصادره شد.

این شرکت از برندهای قدیمی صنعت شوینده در ایران به‌شمار می‌رود که دهه‌ها در سبد مصرفی خانوارهای ایرانی حضور داشته است. این شرکت در دوره‌ای شکل گرفت که تولید صنعتی داخلی در حال گسترش بود و بسیاری از برندهای خصوصی با اتکا به سرمایه‌گذاری کارآفرینان داخلی پا گرفتند. تولی‌پرس طی سال‌های فعالیت خود توانست با توسعه خطوط تولید و شبکه توزیع، جایگاه تثبیت‌شده‌ای در بازار به‌دست آورد و به یکی از نام‌های آشنا در صنعت شوینده تبدیل شود. همین سابقه طولانی و پیوند ذهنی با مصرف‌کنندگان، خبر تعطیلی آن را برجسته‌تر کرده است. با این ‌حال از نگاه بسیاری از اقتصاددانان، تعطیلی یا افول چنین بنگاه‌هایی صرفاً نتیجه تحولات طبیعی بازار نیست. در اقتصادهای رقابتی، خروج بنگاه‌ها می‌تواند ناشی از ناکارآمدی، تغییر فناوری یا جابه‌جایی ترجیحات مصرف‌کننده باشد؛ اما در ایران، مرور روند شکل‌گیری و تضعیف برندهای قدیمی نشان می‌دهد که عوامل ساختاری و سیاستی، نقش پررنگ‌تری ایفا کرده‌اند. سیاست‌هایی نظیر ملی‌سازی‌های گسترده، مصادره دارایی‌ها پس از انقلاب، بی‌ثباتی مقررات، قیمت‌گذاری دستوری، محدودیت‌های ارزی، دشواری تأمین مالی و نااطمینانی‌های مزمن، فضای فعالیت بخش خصوصی را به‌تدریج محدود کرده است. در چنین شرایطی حتی بنگاه‌هایی با سابقه طولانی و سرمایه اجتماعی بالا نیز با کاهش انگیزه سرمایه‌گذاری، افت توان رقابت و فرسایش تدریجی روبه‌رو می‌شوند. به بیان دیگر، مرگ برندهای قدیمی در ایران را نمی‌توان پدیده‌ای کاملاً طبیعی و ناشی از سازوکار بازار دانست؛ بلکه باید آن را در چارچوب محیط نهادی و سیاستی تحلیل کرد. تجربه تولی‌پرس نمونه‌ای است که نشان می‌دهد، دوام برندها صرفاً به قدمت و شهرت آنها وابسته نیست بلکه بیش از هر چیز به ثبات قوانین، احترام به مالکیت خصوصی و فراهم بودن فضای رقابتی سالم بستگی دارد.

این نخستین‌بار نیست که برندی در رسانه‌ها می‌میرد. در سال‌های گذشته، اخبار مشابهی درباره برندهای نام‌آشنا خوانده‌ایم. روزی مراسم ختم «ارج» برگزار شده و روزی دیگر برای «کفش ملی» مراسم ترحیم گرفته‌اند. روزی آگهی درگذشت «آزمایش» در روزنامه‌ها منتشر شده و روز بعد خبر مرگ «پارس‌الکتریک» را شنیده‌ایم. واکنش برخی افراد به این خبرها، تأسف است و از اینکه یک برند معروف می‌میرد احساس ناراحتی می‌کنند. اما برخی هم مرگ برندها را طبیعی می‌دانند و معتقدند با کنار رفتن یک برند زیان‌ده و غیرقابل اصلاح از اتلاف منابع جلوگیری می‌شود و جا برای برندهای جوان‌تر باز می‌شود. برخی از تحلیلگران ریشه اصلی گرفتاری بنگاه‌هایی نظیر تولی‌پرس یا داروگر را در مصادره‌های ابتدای انقلاب می‌دانند و معتقدند اگر از مشکلات زیادی که گریبان بنگاه‌های معروفی مانند ارج، آزمایش، پارس‌الکتریک، کفش ملی و داروگر را گرفت، مخرج مشترک بگیریم، می‌بینیم اغلب آنها در مصادره و سلب مالکیت اشتراک دارند.

اقتصاددانان همچنین معتقدند، سیاست‌هایی که به انزوای ایران منجر شد و تحریم‌ها را تشدید کرد در کنار سیاستگذاری‌های غلط سال‌های گذشته، ضربه‌های کاری‌تری از مصادره و سلب مالکیت به بنگاه‌ها وارد آورده و آنها را به خاک سیاه نشانده است. به‌طور مثال سرکوب نرخ ارز و سرکوب قیمت‌ها در عصر پهلوی که پس از انقلاب نیز با شدت بیشتری ادامه پیدا کرد، یکی از دلایل ریشه‌ای تضعیف و مرگ بنگاه‌های ایرانی بوده است. از سوی دیگر سیاست‌های تهاجمی سال‌های گذشته که به انزوا و تحریم ایران منجر شده یکی دیگر از ابرچالش‌هایی است که بنگاه‌ها را به زانو درآورده است. همچنین دولت‌ها که خود مسبب تورم هستند تحت لوای مبارزه با فساد و مبارزه با گرانی به سرکوب قیمت‌ها می‌پردازند که این اقدام نیز موجب زیان بنگاه و کاهش انگیزه سرمایه‌گذاری و در نتیجه کاهش تولید می‌شود.

به ‌هر حال این روزها بنگاه‌های ایرانی دردهای مشترک بسیاری دارند. در معرض انواع ریسک‌های سیستماتیک و غیرسیستماتیک قرار گرفته‌اند، بی‌ثباتی در کشور آزارشان می‌دهد، نااطمینانی و عدم‌قطعیت چشم‌انداز فعالیت‌شان را تیره و تار کرده، فضای غیررقابتی و انحصار راه تنفس‌شان را بسته و نامساعد بودن فضای کسب‌وکار تداوم حیات‌شان را به‌خطر انداخته است. هیچ کارآفرینی قادر به پیش‌بینی آینده کوتاه‌مدت نیست و هیچ فعال اقتصادی نمی‌تواند خودش و کسب‌وکارش را با سیاست‌هایی که مدام تغییر می‌کند، وفق دهد.

در اثر ناامن شدن محیط اقتصاد کلان و تعمیق بی‌ثباتی در اقتصاد، انگیزه سوداگری در بازارها تشدید شده که نتیجه‌اش کاهش انگیزه برای سرمایه‌گذاری بلندمدت است. در حال حاضر حاشیه سود تولید به‌شدت پایین آمده و در مقابل بر جذابیت سوداگری و واسطه‌گری افزوده شده در نتیجه انگیزه سرمایه‌گذاری در تولید از بین رفته است. اما موضوع فقط این نیست؛ اگر چاره‌ای اندیشیده نشود، روزهای بدتری پیش‌رو خواهیم داشت و شاهد خاموش شدن چراغ خیلی از کسب‌وکارها خواهیم بود. در حال حاضر بسیاری از کارخانه‌ها زیر فشار تحریم و رکود، در حال مرگ هستند. خیلی از کارگاه‌های کوچک و بزرگ سنتی به دلیل تغییر شرایط دارند جان می‌کنند. باغ‌های قدیمی به‌خاطر کم‌آبی خشک می‌شوند و کارخانه‌ها به‌خاطر تحریم و رکود به محاق تعلیق می‌روند.

تصور حال افرادی که این روزها شاهد مرگ کسب‌وکارشان هستند خیلی دردآور است. تصور کن مقابل چشمانت باغ سیب‌ات خشک شود، بازار ۴۰ ساله پسته‌ات از دست برود، کارخانه‌ات به تصرف بانک درآید و کارگاه قالی‌بافی‌ات به دست بسازوبفروش‌ها بیفتد. این تصویر امروز کسب‌وکارهای ایرانی است که دست بر قضا مورد تهاجم همزمان چند نیروی ویرانگر قرار گرفته‌اند. آن‌ کس که سال‌ها تلاش کرده و کسب‌وکاری برای خود ایجاد کرده این روزها شاهد مرگ آن است. تصور عمومی این است که کارآفرینان به دلیل خروج ارز یا افزایش قیمت زمین و امکان فروش آن، ذی‌نفعان اصلی بد بودن وضع موجود هستند اما این یک واقعیت است که اگر چشم‌انداز سیاسی و اقتصادی قابل قبول باشد، هیچ‌کس دوست ندارد کسب‌وکارش را به خاک بسپارد. اینکه اقتصاددانان، سرمنشأ همه ناپاکی‌ها را در سیاستگذاری می‌بینند، سخن درستی است چون با سیاستگذاری درست می‌شود کاری کرد که نفع افراد بد در انجام کار درست باشد، نه مثل امروز که حتی افراد هم خوب ناچارند برای بقا خلاف و خطا کنند.

*روزنامه سازندگی