رسانه توانمند، زیرساخت توسعه و شرط حکمرانی کارآمد

میعاد مهندسی*

هر جامعه، تنها به آنچه در آن رخ می‌دهد شناخته نمی‌شود؛ به آنچه از رخدادهایش روایت می‌شود نیز شناخته می‌شود. بسیاری از واقعیت‌ها اگر روایت نشوند، در هیاهوی روزمرگی گم می‌شوند و بسیاری از رویدادها، اگر به حافظه جمعی راه نیابند، دیر یا زود به فراموشی سپرده خواهند شد. از همین منظر، رسانه صرفاً ابزار انتقال خبر نیست؛ بخشی از سازوکار شکل‌گیری فهم مشترک، حافظه عمومی و نسبت جامعه با واقعیت است.

در این میان، خبرنگار تنها ناقل خبر نیست. او در فاصله میان «آنچه رخ داده» و «آنچه جامعه از آن می‌فهمد» ایستاده است؛ جایی که واقعیت باید از میان انبوه صداها، تصاویر و روایت‌های متعارض عبور کند تا دیده و فهمیده شود. خبرنگار به مسئله امکان دیده‌شدن و به صدای خاموش فرصت شنیده‌شدن می‌دهد. گاه یک گزارش، موضوعی فراموش‌شده را به متن گفت‌وگوی عمومی می‌آورد و گاه یک روایت دقیق، فاصله میان واقعیت جامعه و تصویری را که از آن ارائه می‌شود، آشکار می‌کند.

به همین دلیل، کیفیت رسانه را نمی‌توان از کیفیت زیست اجتماعی جدا کرد. هر اندازه جهان پیچیده‌تر و مناسبات جامعه گسترده‌تر می‌شود، نیاز به رسانه‌ای دقیق، مسئول و اثرگذار نیز بیشتر می‌شود. رسانه امروز دیگر یک ابزار جانبی در مناسبات جامعه نیست؛ بخشی از زیرساخت حکمرانی، توسعه، اعتماد عمومی و قدرت ملی است.

اما رسانه قدرتمند، صرفاً با اراده و انگیزه ساخته نمی‌شود. هر میدان، ابزار متناسب با خود را می‌طلبد و میدان رسانه نیز از این قاعده مستثنی نیست.

رسانه امروز در جهانی فعالیت می‌کند که مرز میان متن، تصویر، صدا و داده از میان رفته است. خبر در چند ثانیه تولید و در چند دقیقه تکثیر می‌شود و مخاطب، همزمان با دریافت خبر، در معرض ده‌ها روایت دیگر قرار دارد. شبکه‌های اجتماعی، پلتفرم‌های نوین و فناوری‌های ارتباطی، قواعد تولید و توزیع اطلاعات را دگرگون کرده‌اند. در چنین شرایطی، سخن گفتن از رسانه حرفه‌ای بدون سخن گفتن از زیرساخت رسانه‌ای، سخنی ناتمام است.

تجهیز رسانه‌ها به امکانات حرفه‌ای تولید محتوا، فناوری‌های روز، ابزارهای ارتباطی و امکانات لازم برای پوشش سریع و دقیق رویدادها، یک اقدام تجملی نیست؛ بخشی از سرمایه‌گذاری برای آینده رسانه و جامعه است. همان‌گونه که هیچ ساختار مهمی بدون زیرساخت مناسب پایدار نمی‌ماند، رسانه نیز برای ایفای نقش خود به بستری متناسب با زمانه نیاز دارد.

این ضرورت زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که بخش مهمی از رقابت امروز کشورها در عرصه روایت و ادراک عمومی شکل گرفته است. نبرد رسانه‌ای همیشه با هیاهو و تقابل آشکار آغاز نمی‌شود؛ گاهی در یک تیتر، یک تصویر، یک خبر ناقص یا یک روایت تحریف‌شده شکل می‌گیرد و پیش از آنکه حقیقت فرصت سخن گفتن پیدا کند، در ذهن مخاطب جای می‌گیرد.

در چنین فضایی، خبرنگار در موقعیتی ایستاده که باید میان سرعت و دقت، میان انبوه اطلاعات و حقیقت، و میان واقعیت و روایت‌های رقیب تمایز ایجاد کند. اگر قرار است در این میدان نیز قدرتمند و موفق باشیم، رسانه و خبرنگار باید به اندازه مأموریتی که بر عهده دارند، از پشتیبانی و امکانات برخوردار باشند.

حمایت از خبرنگار نیز نباید به چند روز در تقویم محدود شود. حمایت واقعی از رسانه، یعنی به رسمیت شناختن جایگاه آن در ساختار جامعه و فراهم کردن امکان فعالیت حرفه‌ای، مستقل و اثرگذار. خبرنگار زمانی می‌تواند روایتگر مسئولانه جامعه باشد که بداند پشتوانه حرفه او، نگاه جدی و پایدار به رسانه است؛ نه توجهی مقطعی که با پایان یک مناسبت فروکش کند.

در این میان، فناوری تنها ابزار است و آنچه به این ابزار معنا می‌دهد، حقیقت‌جویی و مسئولیت حرفه‌ای خبرنگار است. هیچ دوربین پیشرفته‌ای جای نگاه انسانی خبرنگار را نمی‌گیرد و هیچ سامانه‌ای نمی‌تواند به‌تنهایی جای قضاوت حرفه‌ای او را پر کند. ارزش رسانه در نهایت به انسانی بازمی‌گردد که پشت خبر ایستاده و مسئولیت روایت آن را پذیرفته است.

از همین رو، حمایت از خبرنگار در حقیقت حمایت از جریان حقیقت در جامعه است؛ حمایت از کسانی که در میان هیاهوی اطلاعات، تلاش می‌کنند واقعیت را از تحریف، مسئله را از حاشیه و حقیقت را از روایت‌های ساختگی بازشناسند.

روز خبرنگار، از این منظر، تنها فرصتی برای ستایش یک حرفه نیست؛ فرصتی برای بازاندیشی در جایگاه «روایت» در زندگی جمعی ماست. در عصری که اطلاعات فراوان است اما حقیقت گاه در ازدحام اطلاعات گم می‌شود، خبرنگار ارزش خود را نه صرفاً در سرعت انتقال خبر، بلکه در توانایی تشخیص، انتخاب و روایت مسئولانه آنچه باید دیده و شنیده شود، نشان می‌دهد.

احترام به خبرنگار، در واژه‌ها و مناسبت‌ها خلاصه نمی‌شود؛ در به‌رسمیت‌شناختن جایگاه او در ساختن فهم جمعی معنا پیدا می‌کند. جامعه‌ای که می‌خواهد آینده خود را آگاهانه بسازد، ناگزیر به رسانه‌ای نیاز دارد که بتواند حقیقت را از هیاهو، مسئله را از حاشیه و واقعیت را از روایت‌های تحریف‌شده متمایز کند. خبرنگار، در این میان، نه صرفاً راوی روزگار، که بخشی از حافظه و وجدان بیدار جامعه است؛ و توانمند کردن او، در حقیقت سرمایه‌گذاری بر کیفیت فهم ما از جهان و کیفیت آینده‌ای است که برای خود می‌سازیم.

خبرنگار را برای آنچه امروز روایت می‌کند ستایش نکنیم؛ برای حقیقتی که فردا باید امکان دیده‌شدن و شنیده‌شدن داشته باشد، توانمندش کنیم.

*فعال رسانه‌ و عضو هیئت رئیسه شورای هماهنگی مدیران روابط عمومی استان بوشهر