شفافیت با نرم‌افزار یا اراده؟!

جمشید شکوهی | مدیر سابق بازرسی و ارزیابی عملکرد سازمان جهاد کشاورزی

پس از آنکه استاندار بوشهر در آیین رونمایی از سامانه «فواد ۱۲۸»، این سامانه را گامی در جهت شفافیت، مبارزه با فساد و افزایش رضایتمندی مردم توصیف کرد، بار دیگر این پرسش مطرح شد که آیا فناوری، بدون اصلاح سازوکارهای حکمرانی، می‌تواند چنین انتظاراتی را برآورده کند؟

طرح این پرسش، به معنای نادیده گرفتن ضرورت فناوری و سامانه‌های هوشمند در مدیریت امروز نیست، مسئله، بیش‌برآورد کردن نقش ابزار و کم‌رنگ دیدن عوامل انسانی و ساختاری است. تجربه شخصی سال‌ها فعالیت در حوزه بازرسی، ارزیابی عملکرد و رسیدگی به شکایات، در کنار تجربه طراحی و اجرای سامانه‌ اتوماسیون در استان و مشارکت در تدوین الگوی ارزیابی عملکرد در سطح وزارتخانه، این واقعیت را روشن می‌کند که مسئله نظام اداری کشور، کمبود سامانه نیست، مسئله اصلی چگونگی استفاده از داده‌ها برای اصلاح عملکرد و پاسخگو کردن مدیران است.

نرم‌افزار، به خودی خود شفافیت ایجاد نمی‌کند، اطلاعات تولید می‌کند. این اراده مدیریتی و سازوکارهای نظارتی است که اطلاعات را به شفافیت و اصلاح تبدیل می‌کند.

اگر داده‌های «فواد ۱۲۸» در ارزیابی عملکرد مدیران، تداوم مسئولیت، نظام پاداش و تنبیه و تصمیم‌های اجرایی اثرگذار نباشد، خطر آن وجود دارد که سامانه نیز به مخزنی از شکایت‌های ثبت‌شده و پاسخ‌های اداری تبدیل شود، شکایت‌هایی که ممکن است مختومه شوند، اما الزاما مسئله‌ای را حل نکنند.

چالش دیگر، راستی‌آزمایی شکایات است. همه گزارش‌های مردمی الزاما مستند و دقیق نیستند و بخشی از آنها ممکن است ناشی از سوءبرداشت، اختلافات شخصی یا رقابت‌های سازمانی باشد. اگر سامانه نتواند داده‌ها را پالایش، اعتبارسنجی و اولویت‌بندی کند، به جای چابک‌سازی نظارت، ممکن است بوروکراسی دیجیتال را گسترش دهد. یعنی همان فرآیندهای اداری فرساینده، این بار با ظاهر الکترونیکی.

از سوی دیگر، نباید موفقیت یک سامانه را با درصد پاسخگویی یا تعداد پرونده‌های مختومه سنجید. اگر معیار، صرفا آمار باشد، طبیعی است که کمیت بر کیفیت غلبه کند. پرسش‌های مهم‌تر اینهاست، آیا شکایات تکراری کاهش یافته‌اند؟ آیا مشکلات در ریشه حل شده‌اند؟ زمان رسیدگی کوتاه‌تر شده است؟ و آیا تخلفات واقعی به نتیجه و برخورد موثر منتهی شده‌اند؟

اشتباه راهبردی آنجاست که هر بار به جای اصلاح سازوکارهای پاسخگویی، از یک سامانه جدید رونمایی کنیم، گویی مشکل اصلی، نبود نرم‌افزار است، نه ضعف ضمانت اجرای قانون. تجربه سال‌های گذشته نشان داده است که تغییر نام و شکل سامانه‌ها، بدون تغییر در شیوه ارزیابی و پاسخگویی مدیران، الزاما تغییری در کیفیت حکمرانی ایجاد نمی‌کند.

«فواد ۱۲۸» می‌تواند ابزار ارزشمندی برای ارتقای شفافیت باشد، اما به شرط آنکه داده‌های آن به تصمیم متصل شود و شکایات آن نیز به‌صورت حرفه‌ای راستی‌آزمایی شوند. اگر خروجی سامانه در ارزیابی مدیران و تصمیم‌های مدیریتی اثر واقعی نداشته باشد و سازوکاری مستقل برای تحلیل و اعتبارسنجی گزارش‌ها وجود نداشته باشد، حتی پیشرفته‌ترین سامانه نیز سرانجام به مجموعه‌ای از داده‌های انباشته تبدیل خواهد شد.

شفافیت، محصول نرم‌افزار نیست، محصول حکمرانی خوب است. فناوری می‌تواند مسیر را کوتاه‌تر و نظارت را دقیق‌تر کند، اما نمی‌تواند جای اراده اصلاح، مسئولیت‌پذیری مدیران و اجرای بی‌طرفانه قانون را بگیرد.

از این رو، سخن گفتن از «فواد ۱۲۸» نه باید به ستایش بی‌چون‌وچرای فناوری منجر شود و نه به نفی آن، بلکه باید فرصتی باشد برای طرح یک پرسش جدی‌تر: آیا آماده‌ایم داده‌هایی را که این سامانه تولید می‌کند، واقعا مبنای ارزیابی مدیران و اصلاح عملکرد دستگاه‌ها قرار دهیم؟

اگر پاسخ مثبت باشد، «فواد ۱۲۸» می‌تواند فراتر از یک سامانه، به ابزاری برای اصلاح حکمرانی تبدیل شود؛ و اگر نه، خطر آن وجود دارد که تنها یک لایه دیجیتال دیگر بر ساختارهای قدیمی و کم‌اثر اداری افزوده شود.