صبح را با یک لیوان آب آغاز میکنیم، در طول روز شاید غذایی بستهبندیشده میخوریم، لباسی از الیاف مصنوعی به تن داریم و عصر هنگام فنجانی چای یا قهوه مینوشیم. هیچکدام از این صحنهها غیرعادی نیستند؛ اینها همان جزئیات ساده زندگی مدرناند. اما پژوهشهای علمی در سالهای اخیر واقعیتی کمتر دیدهشده را آشکار کردهاند: در دل بسیاری از همین لحظههای عادی، ذراتی بسیار ریز و نامرئی در گردشاند؛ ذراتی که به آنها میکروپلاستیک گفته میشود.
میکروپلاستیکها ذرات پلاستیکی بسیار کوچکی هستند که اندازه آنها معمولاً کمتر از پنج میلیمتر است؛ یعنی کوچکتر از دانه کنجد. برخی از این ذرات از ابتدا در همین اندازه تولید میشوند، اما بخش بزرگی از آنها حاصل خرد شدن تدریجی پلاستیکهایی هستند که سالها در محیط باقی ماندهاند؛ بطریها، کیسهها، بستهبندیها و تورهای ماهیگیری که تحت تأثیر نور خورشید، امواج دریا و فرسایش محیطی به ذرات ریزتر تبدیل میشوند.
پلاستیک مادهای است که برای دوام ساخته شده است و همین ویژگی که زمانی مزیت محسوب میشد، امروز به یکی از پیچیدهترین چالشهای زیستمحیطی جهان تبدیل شده است. هر سال میلیونها تن پلاستیک وارد محیط طبیعی میشود و بخش قابل توجهی از آن در نهایت به رودخانهها و اقیانوسها راه پیدا میکند. این مواد به معنای واقعی تجزیه نمیشوند، بلکه به مرور خرد میشوند و در قالب ذرات ریز در چرخههای طبیعی پخش میشوند.
بر اساس ارزیابی جهانی برنامه محیطزیست سازمان ملل متحد، پلاستیکها دستکم هشتاد و پنج درصد از کل زبالههای دریایی را تشکیل میدهند و هشدار داده شده که بدون اقدام فوری، میزان ورود پلاستیک به اقیانوسها تا سال ۲۰۴۰ سه برابر خواهد شد.
اما داستان میکروپلاستیکها تنها به دریا محدود نمیشود. تحقیقات نشان میدهد این ذرات اکنون در بسیاری از بخشهای محیط زندگی ما حضور دارند؛ از آبهای سطحی و خاک گرفته تا هوا و مواد غذایی. پژوهشگران میکروپلاستیکها را در نمک دریا، آب آشامیدنی، ماهیها و حتی در گردوغبار داخل خانهها نیز شناسایی کردهاند.
در یک مطالعه گسترده روی آبهای بستهبندی شده در چندین کشور، مشخص شد که بخش بزرگی از نمونهها حاوی ذرات ریز پلاستیکی هستند که عمدتاً ناشی از فرآیند بستهبندی و درب بطریهاست.
پژوهشی که با تحلیل دادههای جهانی توسط دانشگاه نیوکاسل انجام شد، نشان داد که انسانها ممکن است به طور متوسط در طول یک هفته مقدار قابل توجهی میکروپلاستیک از طریق غذا، آب و هوا دریافت کنند؛ رقمی که در برخی تخمینها معادل وزن یک کارت بانکی ذکر شده است.
در سال ۲۰۲۲، دانشمندان برای نخستین بار شواهد قطعی از وجود ذرات پلاستیکی در خون انسان را منتشر کردند؛ یافتهای که نشان میدهد این ذرات از سدهای دفاعی بدن عبور کرده و وارد سیستم گردش خون شدهاند.
با وجود این یافتهها، باید تأکید کرد که پژوهش درباره اثرات بلندمدت میکروپلاستیکها بر سلامت انسان همچنان در جریان است. نگرانی اصلی کارشناسان، مواد شیمیایی افزودنی در پلاستیکها و آلایندههایی است که این ذرات میتوانند با خود به داخل بافتهای بدن حمل کنند.
در این نقطه، مسئله میکروپلاستیکها دیگر صرفاً یک موضوع زیستمحیطی نیست. این مسئله به طور مستقیم با الگوهای تولید، مدیریت زنجیره تأمین، طراحی محصولات و فرهنگ مصرف در ارتباط است. بسیاری از محصولات پلاستیکی جهان برای استفاده کوتاهمدت طراحی شدهاند، در حالی که مواد تشکیلدهنده آنها میتوانند قرنها در طبیعت باقی بمانند. این همان شکاف مدیریتی بزرگی است که اقتصاد معاصر با آن روبهروست؛ تولید سریع، مصرف کوتاه و ماندگاری بسیار طولانی.
در چنین شرایطی، تغییر تنها از یک مسیر حاصل نمیشود. هم شهروندان، هم کسبوکارها و هم سیاستگذاران در شکل دادن به آینده این مسئله نقش دارند.
در سطح فردی، هر انتخاب کوچک میتواند بخشی از چرخه آلودگی را کاهش دهد. استفاده از بطریهای چندبارمصرف، پرهیز از گرم کردن غذا در ظروف پلاستیکی غیر استاندارد، و کاهش استفاده از محصولات یکبارمصرف گامهای اولیه هستند. همچنین انتخاب لباسهایی با الیاف طبیعی میتواند انتشار ریزالیاف پلاستیکی را در فرآیند شستوشو به حداقل برساند.
در سطح سازمانی، شرکتها میتوانند با بازطراحی بستهبندیها و سرمایهگذاری در مدلهای اقتصاد چرخشی، مسئولیت اجتماعی خود را ایفا کنند. طراحی محصولاتی که پایان عمر آنها پیشبینی شده باشد، کلید حل این بحران در مقیاس صنعتی است.
در سطح سیاستگذاری نیز، دولتها با وضع استانداردهای سختگیرانه برای تولیدکنندگان و بهبود زیرساختهای بازیافت، میتوانند هزینههای زیستمحیطی پلاستیک را به چرخه تولید بازگردانند تا تولید پلاستیک بکر دیگر ارزانترین گزینه نباشد.
شاید بنیادیترین تغییر از جایی آغاز شود که کمتر درباره آن صحبت میکنیم: تغییر در نگاه ما به مفهوم مصرف. جهان مدرن عادت کرده است بسیاری از مشکلات را با تولید بیشتر حل کند، اما بحران پلاستیک یادآوری میکند که گاهی مهمترین تصمیم، آگاهانهتر انتخاب کردن و کمتر مصرف کردن است. اقیانوسها دیگر مکانهای دوردستی نیستند؛ آنچه امروز در طبیعت رها میکنیم، فردا در سفرههایمان به ملاقات ما میآید.
هیچ چیز واقعاً دور ریخته نمیشود. هر قطعه پلاستیکی که امروز از دست میدهیم، داستانی را آغاز میکند که ممکن است دههها بعد در جایی غیرمنتظره ادامه یابد. پرسش اساسی اینجاست: در آیندهای که میسازیم، میخواهیم مصرف ما چه ردپایی بر زمین و بر سلامت نسلهای بعد بر جا بگذارد؟
