مقاله

علی قنواتی اصل*

در صنعت پتروشیمی، بعضی اتفاق‌ها شاید در ظاهر یک جلسه، یک نشست یا یک گردهمایی ساده باشند، اما اهمیت واقعی آنها را باید در اتفاقاتی جست‌وجو کرد که بعد از پایان جلسه رخ می‌دهد.

اولین گردهمایی صمیمی مدیران مجتمع و مدیران HSE پتروشیمی‌های منطقه پارس را می‌توان از همین زاویه دید؛ نه صرفاً یک برنامه تشریفاتی و اداری، بلکه تلاشی برای بازگرداندن یک سنت ارزشمند به صنعت پتروشیمی؛ سنتی که در آن مدیران HSE و مدیران عملیاتی، به دور از مکاتبات رسمی و گزارش‌های سازمانی، درباره تجربه‌های واقعی، چالش‌های مشترک، خطاها، بحران‌ها و راه‌های پیشگیری از حوادث با یکدیگر گفت‌وگو کنند.

این اتفاق، به‌ویژه در منطقه‌ای مانند منطقه ویژه افتصادی انرژی پارس که مجموعه‌ای از بزرگ‌ترین و حساس‌ترین مجتمع‌های پالایشگاهی و پتروشیمی کشور را در کنار یکدیگر جای داده است، اهمیت دوچندان دارد.

‌HSE؛ فراتر از‌ مرزهای سازمان

حادثه در صنعت نفت، یک پدیده کاملاً سازمانی نیست که بتوان آن را در مرزهای یک شرکت محصور کرد. آتش سوزی، انفجار، انتشار مواد خطرناک، اختلال در تأسیسات، قطع انرژی، آلودگی شدید محیط زیست، بحران‌های طبیعی یا هر وضعیت اضطراری دیگر، می‌تواند در مدت کوتاهی آثار خود را از یک واحد صنعتی به واحدهای مجاور منتقل کند.
به همین دلیل، HSE در صنعت صنعت بیش از آنکه یک واحد سازمانی باشد، یک شبکه مشترک از مسئولیت‌ها، تجربه‌ها و آمادگی‌ها است.

در چنین شرایطی، وقتی مدیران HSE شرکت‌های مختلف یک منطقه با یکدیگر گفت‌وگو می‌کنند، در واقع بخشی از دیوارهای سازمانی را کنار می‌زنند و به یک پرسش مشترک پاسخ می‌دهند:

اگر فردا حادثه‌ای جدی رخ دهد، آیا تجربه امروز ما می‌تواند جان انسان‌ها، تجهیزات و سرمایه‌های کشور را نجات دهد؟

پاسخ این پرسش، در بسیاری از مواقع نه در کتاب‌ها و دستورالعمل‌ها، بلکه در تجربه کسانی وجود دارد که خودشان یک بحران را مدیریت کرده‌اند.

تجربه‌هایی که نباید گم شوند

در سال‌های گذشته، در سطح شرکت ملی صنایع پتروشیمی، جلسات و نشست‌هایی میان مدیران و مسئولان HSE برگزار می‌شد. این نشست‌ها فرصتی بود برای طرح مسائل مشترک، انتقال تجربه و شکل‌گیری نگاه‌های هماهنگ‌تر در حوزه سلامت، ایمنی و محیط زیست.

اما به مرور، این جلسات کمرنگ شد و سپس با شیوع کرونا، بسیاری از ارتباطات حضوری و گردهمایی‌های تخصصی عملاً متوقف یا محدود شدند.

در نتیجه، بخشی از آن ارتباط چهره‌به‌چهره و سرمایه ارزشمند اجتماعی که میان مدیران صنعت شکل گرفته بود، کم‌رنگ شد.

در صنعت پتروشیمی اما تجربه، سرمایه‌ای نیست که بتوان آن را برای همیشه در یک فایل، گزارش یا دستورالعمل ذخیره کرد.

گاهی یک مدیر HSE در یک مجتمع، راهکاری برای مدیریت یک وضعیت اضطراری پیدا کرده که می‌تواند برای مجتمع دیگری حیاتی باشد. گاهی یک حادثه یا شبه‌حادثه، درسی به یک مجموعه داده که اگر به موقع منتقل شود، می‌تواند از تکرار همان اتفاق در جای دیگری جلوگیری کند.

اینجاست که اهمیت چنین گردهمایی‌هایی روشن می‌شود.

انتقال تجربه، یکی از ارزان‌ترین و در عین حال ارزشمندترین ابزارهای پیشگیری از حادثه در جهان است.

جنگ؛ آزمونی واقعی برای HSE پتروشیمی

در دوره جنگ و آسیب‌هایی که به برخی مجتمع‌های پتروشیمی وارد شد، صنعت پتروشیمی کشور با یکی از دشوارترین آزمون‌های خود مواجه شد و این محکی بود برای مشخص شدن میزان تاب آوری سیستم های مدیریت شرایط اضطراری در این صنعت بزرگ.

در چنین شرایطی دیگر نمی‌توان از HSE صرفاً با ادبیات دستورالعمل، چک‌لیست و ممیزی سخن گفت.
بحران واقعی، زمانی است که مدیران باید در کوتاه‌ترین زمان ممکن تصمیم بگیرند، نیروها را مدیریت کنند، شرایط اضطراری را کنترل کنند، از گسترش حادثه جلوگیری کنند و در عین حال استمرار فعالیت و حفاظت از سرمایه‌های انسانی و فیزیکی را در نظر داشته باشند.

تجربه‌ای که مجتمع‌های پتروشیمی در این دوره به دست آوردند، یک دانش میدانی ارزشمند است.

این تجربه نباید با پایان بحران پایان یابد.
باید ثبت شود، تحلیل شود، میان شرکت‌ها به اشتراک گذاشته شود و در طراحی سناریوهای آینده مورد استفاده قرار گیرد.
از این منظر، گردهمایی مدیران مجتمع و مدیران HSE منطقه پارس می‌تواند دقیقاً همان بستری باشد که صنعت به آن نیاز دارد؛ بستری برای اینکه تجربه‌های بحران، به دانش سازمانی تبدیل شوند.

چرا حرکت پتروشیمی پارس قابل توجه است؟

در این میان، باید از رویکرد مدیریتی شرکت پتروشیمی پارس و نگاه این مجموعه به برگزاری چنین نشستی به شکل ویژه یاد کرد.

اهمیت این اقدام صرفاً در «برگزاری یک گردهمایی» نیست؛ ارزش اصلی آن در تشخیص یک نیاز واقعی در صنعت است.

مدیریتی که به جای نگاه کردن به HSE به عنوان یک موضوع صرفاً داخلی، آن را در چارچوب منطقه‌ای و بین‌شرکتی می‌بیند، در حقیقت یک گام به سمت بلوغ بیشتر مدیریت HSE برداشته است.
شاه بیت کلام آقای مهندس سعید گنجی مدیر محترم مجتمع پتروشیمی پارس همین برداشتن مرزها و خارج شدن از رویکرد جزیره ای در حوزه HSE بود. تاثیر رویکرد و‌ نگاه نوین مدیر عامل و تعهد آقای دکتر عبدالکریم پهلوانی و روحی که در کالبد HSE دمیده بود را می شد حس کرد.
به عنوان یک مدیر HSE کهنه کار معتقدم در برابر این رویکرد آینده نگر پتروشیمی معظم پارس، باید کلاه را از سر برداشت و سر تعظیم فرود آورد. این نقطه عطفی در تاریخ HSE منطقه پارس خواهد بود.

پتروشیمی پارس با ایجاد چنین فضایی نشان داده است که می‌توان میان شرکت‌های مختلف یک منطقه صنعتی، گفت‌وگویی شکل داد که محور آن نه رقابت، بلکه هم‌افزایی برای حفاظت از انسان، محیط زیست و سرمایه‌های صنعتی کشور باشد.

این رویکرد، به‌خصوص در منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس، ارزشمند است؛ زیرا مجموعه ای عظیم از مجتمع های بزرگ صنعتی در یک پهنه جغرافیایی فعالیت می‌کنند، سطح ایمنی هر شرکت تا حدی به آمادگی شرکت‌های اطراف آن نیز وابسته است و HSE زبان مشترک همه آنها.

بنابراین، ابتکار پتروشیمی پارس را می‌توان بیش از یک اقدام سازمانی، نشانه‌ای از یک نگاه مدیریتی دانست؛ نگاهی که می‌خواهد از تجربه‌های پراکنده، یک سرمایه مشترک برای صنعت بسازد.

ضرورت ایجاد یک «شبکه یادگیری»

ارزش واقعی این گردهمایی زمانی مشخص خواهد شد که این حرکت ادامه پیدا کند.
اگر قرار باشد این نشست فقط یک رویداد تقویمی باشد، بخش مهمی از ظرفیت آن از دست خواهد رفت.
اما اگر این گردهمایی به یک شبکه مستمر یادگیری میان مدیران مجتمع‌ها و مدیران HSE تبدیل شود، می‌تواند آثار بسیار بزرگ‌تری داشته باشد.
تصور کنید هر مجتمع، تجربه چند ساله خود را درباره مدیریت بحران، آتش‌نشانی، واکنش در شرایط اضطراری، مدیریت پیمانکاران، فرهنگ ایمنی، آموزش کارکنان، حوادث و شبه‌حوادث و حتی خطاهای مدیریتی در اختیار دیگران قرار دهد.
آن‌وقت یک اتفاق مهم رخ می‌دهد:
هر شرکت دیگر مجبور نیست تمام تجربه‌ها را با هزینه خودش و از مسیر آزمون و خطا به دست آورد.
صنعت می‌تواند از تجربه یکدیگر یاد بگیرد.
و این دقیقاً همان چیزی است که در بسیاری از صنایع پیشرفته جهان تحت عناوینی مانند درس‌آموخته‌ها، اشتراک تجربه و سازمان یادگیرنده دنبال می‌شود.

‌HSE نباید فقط بعد از حادثه دیده شود

یکی از چالش‌های تاریخی مدیریت HSE این است که گاهی اهمیت آن پس از وقوع حادثه بیشتر دیده می‌شود.
در حالی که فلسفه اصلی HSE، پیشگیری است.
مدیریت بالغ HSE مدیریتی نیست که فقط پس از حادثه واکنش مناسبی نشان دهد؛ بلکه مدیریتی است که بتواند قبل از وقوع حادثه، نشانه‌ها را ببیند، خطرات را بشناسد و از تجربه دیگران استفاده کند.
گردهمایی‌هایی از این جنس می‌توانند به تغییر همین نگاه کمک کنند.
وقتی مدیران درباره حوادث، شبه‌حوادث و حتی اشتباهات یکدیگر صادقانه صحبت می‌کنند، در واقع یک فرهنگ مهم را تقویت می‌کنند: فرهنگ یادگیری به جای فرهنگ پنهان‌کاری.
این شاید یکی از مهم‌ترین دستاوردهای چنین نشست‌هایی باشد.

حالا منطقه پارس می‌تواند یک الگوی HSE داشته باشد. «شرکت پتروشیمی پارس»

اگر این ارتباط میان مدیران مجتمع‌ها با رویکرد پتروشیمی پارس استمرار پیدا کند، می‌توان در آینده به شکل‌گیری بانک مشترک درس‌آموخته‌ها، تمرین‌های مشترک شرایط اضطراری، برنامه‌های آموزشی بین‌شرکتی، مانورهای مشترک، تبادل تجربیات تخصصی و حتی تدوین استانداردها و رویه‌های هماهنگ منطقه‌ای فکر کرد.

این مسیر می‌تواند یک پیام روشن نیز برای نسل جدید مدیران HSE داشته باشد:

هیچ شرکتی به تنهایی همه پاسخ‌ها را ندارد. صنعت زمانی ایمن‌تر می‌شود که تجربه‌های خوب از پشت دیوارهای سازمانی خارج شوند و در اختیار دیگران قرار گیرند.

شروع دوباره یک رویداد بزرگ

شاید مهم‌ترین ویژگی این گردهمایی، «اولین بودن» آن نباشد؛ بلکه شروع دوباره یک مسیر قدیمی اما ضروری باشد.
کرونا بسیاری از ارتباطات حرفه‌ای را از بین برد یا کم‌رنگ کرد. شرکت ملی صنایع پتروشیمی در لاک حاکمیتی صرف فرو رفت. و تغییرات مدیریتی، فشارهای اقتصادی و مسائل متعدد صنعت نیز باعث شد بخشی از ظرفیت گفت‌وگوی جمعی میان مدیران HSE کمتر مورد استفاده قرار گیرد.
اکنون شاید زمان آن رسیده باشد که این ارتباط‌ها دوباره شکل بگیرند.
تجربه جنگ و مدیریت شرایط اضطراری در مجتمع‌های پتروشیمی نیز اهمیت این موضوع را بیش از گذشته نشان داده است.

از این منظر، گردهمایی صمیمی مدیران مجتمع و مدیران HSE پتروشیمی‌های منطقه پارس را می‌توان یک نقطه شروع امیدوارکننده دانست؛ نقطه‌ای که اگر با حمایت مدیران ارشد صنعت و استمرار در برگزاری نشست‌ها همراه شود، می‌تواند به یک حرکت مؤثر و ماندگار تبدیل شود و امیدوارم این حرکت تبدیل به یک حرکت منطقه ای مشترک بین شرکت های پتروشیمی، شرکت مجتمع گاز پارس جنوبی و شرکت نفت و‌گاز پارس با محوریت سازمان منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس به عنوان نماینده بخش حاکمیتی شود.

پتروشیمی پارس در این میان، با فراهم کردن چنین فضایی، قدمی مثبت در جهت تقویت ارتباط میان مدیران و بازگرداندن گفت‌وگوی حرفه‌ای به حوزه HSE برداشته است.

اما ادامه این راه، نیازمند آن است که این نشست از «رویداد» به «فرهنگ» تبدیل شود.

فرهنگی که در آن مدیران، تجربه‌های خود را سرمایه شخصی نمی‌دانند؛ بلکه آن را سرمایه‌ای برای کل صنعت می‌بینند.

در نهایت، شاید بهترین تعریف برای این گردهمایی یک جمله باشد:

گاهی برای جلوگیری از حادثه بعدی، لازم نیست فناوری جدیدی اختراع کنیم؛ کافی است تجربه‌ای را که یک نفر پیش از ما به دست آورده، درست بشنویم.

اگر این گردهمایی بتواند همین گفت‌وگو را دوباره در صنعت پتروشیمی زنده کند، می‌توان امیدوار بود که یک جلسه ساده، آغاز یک مسیر بزرگ‌تر برای یادگیری، هم‌افزایی و ایمنی بیشتر در منطقه پارس باشد.

* دکترای محیط زیست، دانش آموخته مدیریت کسب و‌ کار و پژوهشگر حوزه صنعت نفت

رضا معتمد*

خورشید فقیه، مردی که هشتاد سال زندگی پرفراز و نشیب را تجربه کرد و بیش از شش‌دهه تکاپو در عرصه‌های معلمی و مبارزه سیاسی و کنش هنری و روزنامه‌نگاری و شاعری و نویسندگی را آزمود، چند روز پیش چشم از جهان فروبست و در قطعه هنرمندان بوشهر آرام گرفت. در باره او و زندگی پرتکاپو و پرفراز و نشیبش می‌توان فراوان نوشت اما من در اینجا تنها به دو‌ عرصه‌ مرتبط تکاپوهای او اشاره می‌کنم: روزنامه‌نگاری و نویسندگی.

به‌گمان من خورشید فقیه نه تنها در میان هم‌نسلانش بلکه حتی در میان نسل‌های پس از خود روزنامه‌نگاری ممتاز بود. او با وجود پرکاری در نوشتن، قلمی قرص و جاندار و نثری روان و جذاب داشت؛ همچنین بر زبان روایت‌گری چیره بود و همین چیرگی در روایت و تسلط به فراز و فرود متن موجب آن بود که با وجود آن که نوشته‌هایش غالبا طولانی و درازدامن می‌شد، خستگی و ملالت بر آنها سایه نیفکند و خواننده را در میانه راه از خواندن پشیمان نکند.

شجاعت و صراحت نیز از ویژگی‌های نوشته‌های خورشید فقیه بود. او اغلب مستقیم و بی‌پروا به نقد موضوعی می‌پرداخت. با این‌حال قلم وی با وجود صراحت و عریانی در نقد، متین و مؤدب بود. همین رعایت ادب و وقار موجب می‌شد که مخاطب نقدهایش حتی اگر از صراحت او آزرده‌خاطر می‌شد، در برابر نوشته‌های او خلع‌سلاح بماند. این ویژگی صراحت و متانت توأمان را خورشید فقیه در گفت‌وگوهای رو در رو و شفاهی نیز داشت.

او در تاریخ‌نگاری نیز دستی داشت و در این رشته نیز زبان روایت‌‌هایش صراحت و بی‌پردگی در داوری‌ها و نیش و کنایه‌های خاص او را با خود داشت. چنان‌که کتاب میرمهنٌای او تا ماهها پس از انتشار موجب نوشتن نقد و نظرهای صریح و بی‌پرده رفت و برگشتی در مطبوعات شد.

خورشید اما با وجود این همه صراحت و شجاعت در بیان که گاه ممکن بود برای مخاطبش آزاردهنده باشد، در گفت‌وگو انسانی بردبار و آرام بود. او در میانه بحث و جدل‌ها عصبانی نمی‌شد و در واکنش به تندی‌ها و عتاب‌های طرف مقابلش حتی اگر حریف به اهانت و بی‌احترامی روی می‌آورد، از کوره در نمی‌رفت و واکنش‌هایش غالباً لبخند و طنز بود.

وی را می‌توان از آخرین بازماندگان نسلی دردمند و آرمان‌گرا دانست که می‌خواستند با ابزار قلم جامعه‌ای آرمانی بر بنیان برابری و عدالت بنا کنند اما سرانجامِ بسیاری‌شان سرخوردگی و از آنجا راندگی و از این‌جا ماندگی بود با این‌حال، اغلب آنها هرگز از آنچه در پیش و پس از انقلاب انجام دادند، ابراز پشیمانی نکردند و تا واپسین روزهای حیات پای حرفشان ایستادند. آن آرمان‌خواهی به فرجام نارسیده در هر نوشته‌ای از خورشید فقیه که رنگ و روی روایت داشت، عیان بود.

این نسل که پیش‌قراولان الهام‌بخششان محمدرضا نعمتی و منوچهر آتشی بودند؛ سرشت و سرنوشتی مشابه داشتند؛ نسل محسن شریف،علی باباچاهی، محمدبیابانی، ایرج شمسی‌زاده و فرج‌الله کمالی که تا همین دو دهه پیش تصور نیستی یکی‌ از آنها نیز دشوار می‌نمود و امروز عرصه‌ فرهنگ و ادب استان از همه‌شان خالی شده است؛ «گویی که خود نبوده در این بوستان گلی».

خورشید که روزنامه‌نگاری را در روزهای دانش‌آموزی و نوجوانی و جوانی آغاز کرده بود. در تمام سال‌های میان‌سالی به‌ویژه سال‌های پایانی دهه هفتاد که من با وی آشنا شدم، در کوشش فرهنگی و ادبی و روزنامه‌نگاری بود. اما اوج کوشش‌های او را باید در سال‌های پس از دوم خرداد ۷۶ و گسترش هفته‌نامه‌های سیاسی اجتماعی و فرهنگی در استان بوشهر دانست. این کوشش‌ها در تمام دهه هشتاد با پویایی ادامه داشت. در دهه‌ نود نیز که مطبوعات محلی اصلاح‌طلب به‌دلیل فشارهای گوناگون و پی‌درپی از نا و نفس افتاده بودند، او همچنان به‌ هر بهانه و مناسبتی نوشت و در کنار آن به تاریخ‌نگاری و جمع‌آوری و سامان‌دهی به نوشته‌های پراکنده‌اش در قالب کتاب پرداخت. از این منظر نیز او از پیشروان در میان هم‌نسلانش به‌شمار می‌آید زیرا از چنان دغدغه‌ای برخوردار بود که نگذارد آن نوشته‌های پراکنده و در عین حال ارزشمند و مؤثر در لابه‌لای بایگانی‌ها به چاه فراموشی بیفتند.

من تا همین یک‌سال پیش نیز شعاع قلم خورشید را از روزنه واتساپ و پیام‌های گاه و بیگاهی که می‌فرستاد، می‌دیدم. شعاعی که در چندماه اخیر همراه با قطع اینترنت و شدت یافتن ضعف و بیماری او کم‌کم رو به خاموشی گرایید.

شوربختانه، بنیان روزنامه‌نگاری پرطنین و ریشه‌داری که در سال‌های پایانی دهه هفتاد و تمام دهه هشتاد در بوشهر جریان داشت و خورشید فقیه یکی از بزرگ‌ترین طلایه‌دارانش بود، چندسالی است که فروپاشیده و امروز تقریباً از آن چیزی نمانده است.

*مدیرمسئول هفته نامه پیغام

عبدالرسول حیدری

تاریخ فوتبال بوشهر، تاریخ مردانی است که با غیرت، شجاعت و عشق، نام خود را بر پیشانی این ورزش حک کردند؛ مردانی که شاید جام‌های فراوانی در ویترین نداشتند، اما بزرگ‌ترین سرمایه آنان، احترام مردم و ماندگاری نامشان در حافظه نسل‌ها بود. در میان این ستارگان درخشان، نام غلامحسین پورچنگی با شکوهی خاص می‌درخشد؛ دروازه‌بانی که سال‌ها با پروازهای تماشایی، واکنش‌های برق‌آسا و جسارت مثال‌زدنی، به «عقاب فوتبال بوشهر» شهرت یافت و هنوز هم بسیاری او را بهترین، شجاع‌ترین و مقتدرترین دروازه‌بان تاریخ فوتبال بوشهر می‌دانند.

او قامت بلندی نداشت، اما آنچه از او در ذهن‌ها باقی مانده، قامت نبود؛ پرواز بود. گویی جاذبه زمین بر او اثر نداشت. هر بار که توپ راهی چهارچوب می‌شد، هزاران چشم به دستان او دوخته می‌شد؛ دستانی که بارها و بارها امید را به تیمش بازمی‌گرداند. رفلکس‌های خیره‌کننده، شیرجه‌های بلند، خروج‌های موفق و مهارهایی که گاه غیرممکن به نظر می‌رسید، از غلامحسین پورچنگی دروازه‌بانی ساخته بود که حریفان پیش از گل زدن به او، باید از سد اراده و شهامتش عبور می‌کردند.

او ژیمناستیک‌کاری چیره‌دست بود و همین آمادگی بدنی، انعطاف و چابکی کم‌نظیرش را دوچندان کرده بود. شاید قد کوتاهش برای بسیاری یک نقطه ضعف محسوب می‌شد، اما برای او هرگز مانعی نبود. او ثابت کرد که عظمت یک دروازه‌بان را قامتش تعیین نمی‌کند، بلکه دل بزرگ، جرأت تصمیم‌گیری و توانایی پرواز در لحظه‌های سرنوشت‌ساز است که از یک دروازه‌بان، اسطوره می‌سازد. هر مسابقه، صحنه نمایش شجاعت او بود و هر مهار، تشویق هزاران هواداری را به همراه داشت که به حضور او درون دروازه دلگرم بودند.

غلامحسین پورچنگی تنها یک دروازه‌بان نبود؛ آخرین سنگر تیمی بود که با تمام وجود از آن دفاع می‌کرد. او با پیراهن ایران‌جوان بوشهر، منتخب بوشهر و تیم آموزشگاه، سال‌ها با تعصب مثال‌زدنی به میدان رفت و هیچ‌گاه از رویارویی با مهاجمان بزرگ هراس نداشت. در روزگاری که فوتبال ایران هنوز رنگ صداقت و غیرت داشت، نام او از بوشهر فراتر رفت و آوازه توانایی‌هایش به تهران رسید. بسیاری از تیم‌های مطرح پایتخت آرزو داشتند او را در اختیار داشته باشند، زیرا می‌دانستند درون دروازه، مردی ایستاده است که می‌تواند سرنوشت یک مسابقه را تغییر دهد.

او درون محوطه جریمه، بی‌باک و بی‌پروا بود؛ برای مهار توپ، خود را به میان پاهای مهاجمان می‌انداخت و از هیچ برخوردی واهمه نداشت. به همین دلیل، او را دروازه‌بانی خشن و نترس می‌شناختند؛ خشونتی که نه از روی عصبانیت، بلکه از روحیه جنگندگی و تعصب بی‌پایانش سرچشمه می‌گرفت. برای غلامحسین، شکست معنایی نداشت؛ تا آخرین ثانیه می‌جنگید و تا آخرین نفس از دروازه تیمش پاسداری می‌کرد.

اما روزگار، گاهی بی‌رحم‌تر از آن است که اجازه دهد ستاره‌ها تا پایان بدرخشند. درست در روزهایی که پورچنگی در اوج آمادگی جسمانی و فنی قرار داشت و آینده‌ای درخشان‌تر در انتظارش بود، حادثه‌ای تلخ و جانکاه، مسیر زندگی ورزشی او را برای همیشه تغییر داد. یک تصادف غم‌انگیز، نه‌تنها رؤیاهای او، بلکه آرزوهای هزاران هوادار فوتبال بوشهر را نیز در هم شکست.

پس از آن حادثه، دیگر هرگز نتوانست درون دروازه بایستد. دیگر آن عقاب بلندپرواز، فرصت گشودن دوباره بال‌هایش را نیافت. فوتبال بوشهر یکی از بزرگ‌ترین سرمایه‌های خود را از دست داد؛ نه به دلیل پایان طبیعی دوران ورزش، بلکه به سبب حادثه‌ای که بسیار زودتر از موعد، چراغ دوران درخشان او را خاموش کرد. با این حال، هیچ حادثه‌ای نتوانست نام او را از حافظه فوتبال این دیار پاک کند.

پورچنگی تا پایان عمر ورزشی، ایران‌جوانی مانده است. عشق او به پیراهن ایران‌جوان، عشقی عمیق و جدانشدنی بود؛ عشقی که نه با گذر زمان کمرنگ شد و نه با پایان اجباری دوران بازی از میان رفت. او هویت خود را در ایران‌جوان یافته بود و هواداران نیز او را با همان پیراهن سرخ، همان فریادها، همان شیرجه‌ها و همان پروازهای فراموش‌نشدنی به خاطر می‌آورند.

امروز، سال‌ها از آن روزگار گذشته است، اما هرگاه سخن از بزرگ‌ترین دروازه‌بانان فوتبال بوشهر به میان می‌آید، نام غلامحسین پورچنگی با احترام و افتخار بر زبان‌ها جاری می‌شود. نسل قدیم هنوز با حسرت از مهارهای تماشایی او سخن می‌گوید و نسل جوان، او را از روایت‌های پیشکسوتان می‌شناسد؛ مردی که ثابت کرد برای تبدیل شدن به یک اسطوره، قد بلند کافی نیست، بلکه قلبی بزرگ، اراده‌ای آهنین و عشقی بی‌پایان به فوتبال لازم است.

عقاب فوتبال بوشهر متولد ۱۳۲۴ می باشد و در محله تل کوتی عسلی بدنیا امد، اگرچه خیلی زود از پرواز بازماند، اما هرگز از آسمان خاطره‌ها فرود نیامد. او هنوز بر فراز تاریخ فوتبال این دیار پرواز می‌کند؛ در یادها، در روایت‌ها و در احترام بیپایانی که مردم بوشهر برایش قائل اند.

نام علامحسین پورچنگی، مرد همیشه خندان و خوش اخلاق و شوخ طبع فوتبال بوشهر مانا.

در این زمینه

• خدابخش بختیاری، کوه استوار دفاع و مظهر اصالت بوشهر
• به یاد زنده نام احمد حیدری، ستاره ای که در تاریخ فوتبال بوشهر ماند

افسون زیرک

رابطه صنعت و رسانه در عسلویه، حکایت دو حوزه متفاوت است؛ یک‌سو صنعتی قرار دارد که بخش مهمی از اقتصاد کشور را به دوش می‌کشد و سوی دیگر، رسانه‌ هایی که قرار است روایتگر اتفاقات، مطالبه‌ها، دستاوردها و البته کاستی‌های همین منطقه باشند. شاید به همین دلیل، هر فرصتی که این دو را بدون واسطه روبروی هم بنشاند، ارزشمند است.

مراسم تجلیل از خبرنگاران از سوی روابط عمومی پتروشیمی‌ های منطقه ویژه پارس، یکی از همین فرصت‌ ها بود؛ نشستی که این بار رنگ و بوی یک دورهمی صمیمانه داشت.

برنامه به همت روابط عمومی پتروشیمی های منطقه ویژه پارس و میزبانی شرکت عملیات غیرصنعتی پازارگاد با مدیریت حمید شعرانی برگزار شد. حضور حامد شمس، مدیر روابط عمومی هلدینگ خلیج فارس نیز فرصتی فراهم کرد تا خبرنگاران در فضایی صمیمی و نزدیک تر با یکی از مدیران ارشد حوزه ارتباطات صنعت پتروشیمی گفتگوهای غیر رسمی داشته باشند.شاید مهم‌ترین اتفاق این نشست همین بود؛ اینکه در حضور شماری از مدیران روابط عمومی پتروشیمی های منطقه، برای چند ساعت فاصله معمول میان «صنعت» و «رسانه» کمتر شد. خبرنگاران با مدیران روابط عمومی گفتگو کردند و فضایی شکل گرفت که از قالب خشک و رسمی بسیاری از برنامه‌های سازمانی فاصله داشت.

اما همین تجربه خوب می‌تواند شروع یک مسیر جدی‌ تر باشد.

رسانه فقط برای انعکاس افتتاح پروژه‌ها، ثبت رکوردهای تولید یا مراسم‌ها نیست. پارس جنوبی در کنار ظرفیت ویژه اقتصادی، با مسائل اجتماعی، زیست محیطی و مطالبات مردم پیرامون صنعت نیز مواجه است. درباره همه این موضوعات باید بتوان شفاف و بدون تعارف حرف زد.

چه خوب است چنین نشست‌هایی در آینده بخشی را هم به گفتگوی مستقیم خبرنگاران و مدیران اختصاص دهند؛ جایی که خبرنگار بتواند پرسش را مطرح کند، نقدش را بگوید و مدیر نیز بی‌واسطه پاسخ دهد. آن وقت مراسم روز خبرنگار از یک آیین تجلیل فراتر می‌ رود و به فرصتی برای شنیدن و شنیده‌ شدن تبدیل می‌شود.

واقعیت این است که صنعت قدرتمند، از رسانه پرسشگر نمی‌ ترسد و رسانه حرفه‌ای نیز قرار نیست مقابل صنعت بایستد. هر دو، اگر نقش خود را درست ایفا کنند، می‌ توانند به شفافیت و اعتماد عمومی کمک کنند.

به هرحال، میزبانی پازارگاد و همراهی روابط عمومی پتروشیمی‌ های منطقه پارس در گردهم‌ آوردن اهالی رسانه، اتفاقی قابل تقدیر بود؛ اما ارزش واقعی چنین برنامه‌ هایی زمانی بیشتر می‌شود که این دیدارها محدود به مناسبت‌ ها نماند.

صنعت در استان و به طور خاص پارس جنوبی بیش از هر چیز به گفتگو نیاز دارد؛ گفتگویی مستمر، صریح و دوطرفه میان رسانه‌ که پرسش های فراوانی برای پرسیدن دارد و صنعتی که حرف های بسیار برای گفتن.

شاید همین دورهمی‌ های صمیمی، نقطه شروعی برای چنین ارتباط و چشم اندازی باشند.

منصور حاجی پور

درمیان انبوه سفرنامه‌ها وگزارش‌هایی که در سده نوزدهم میلادی درباره ایران نوشته شده، کتاب”ایران و قضیه ایران” اثر «لرد جرج ناتانیل کرزن»، یکی از منابع مهم شناخت ایران عصر قاجار به شمار می‌رود. «کرزن» تنها یک جهانگرد نبود؛ او سیاستمداری برجسته، جغرافی‌دان و از معماران سیاست بریتانیا در شرق بود. از این رو، گزارش‌هایش صرفاً مشاهدات یک مسافر نیست، بلکه بازتاب نگاه یکی از قدرت‌های اثرگذار آن دوران به ایران و خلیج فارس است.

«کرزن» در مدت اقامت خود در ایران به شهرها و بنادر مختلف سفر کرده، اما بوشهر را جایگاهی ویژه دیده. از دید او، این بندر مهم‌ترین دروازه ارتباط ایران با آب‌های آزاد و مرکز اصلی تجارت دریایی کشور بود؛ شهری که رونق آن تنها به اقتصاد محلی محدود نمی‌شد، بلکه بر بخش مهمی از بازرگانی ایران تأثیر می‌گذاشت.

در اواخر دوره قاجار، دریا مهم‌ترین مسیر مبادله کالا بود. کشتی‌هایی که از هند، اروپا و دیگر بنادر خلیج فارس به ایران می‌آمدند، عمدتاً در بوشهر پهلو می‌گرفتند و کالاهای خود را از این بندر به شهرهایی چون شیراز، اصفهان، یزد و کرمان می‌رساندند. در مقابل، فرش، خشکبار، پشم، پوست و دیگر محصولات ایرانی نیز از همین مسیر به بازارهای جهانی صادر می‌شد. همین چرخه تجاری، بوشهر را به مهم‌ترین بندر بازرگانی ایران در جنوب کشور تبدیل کرده بود.

«کرزن» موقعیت جغرافیایی بوشهر را عامل اصلی اهمیت آن می‌داند؛ شهری که بر زبانه‌ای باریک از خشکی در دل خلیج فارس شکل گرفته و با وجود گرمای شدید و رطوبت بالا، به دلیل موقعیت ممتاز خود، یکی از مناسب‌ترین مراکز پهلوگیری کشتی‌های تجاری در شمال خلیج فارس بود.

او همچنین از پویایی اقتصادی و اجتماعی شهر سخن می‌گوید. بازار بوشهر محل دادوستد بازرگانان ایرانی، هندی، عرب و اروپایی بود و حضور اقوام و فرهنگ‌های گوناگون، این بندر را به یکی از بین‌المللی‌ترین شهرهای ایران آن روزگار تبدیل کرده بود. به اعتقاد کرزن، اقتصاد بوشهر بیش از هر چیز بر تجارت، دریانوردی و ارتباط با جهان خارج استوار بود.

بوشهر علاوه برجایگاه اقتصادی، اهمیت سیاسی نیز داشت. در نیمه دوم سده نوزدهم، رقابت قدرت‌های بزرگ در خلیج فارس شدت گرفته بود و بریتانیا توجه ویژه‌ای به این بندر داشت. «کرزن» بارها به نقش کنسولگری انگلستان در بوشهر اشاره می‌کند و آن را یکی از مهم‌ترین مراکز سیاسی بریتانیا در منطقه می‌داند؛ جایی که اخبار و تحولات جنوب ایران از آنجا به هندوستان و لندن ارسال می‌شد.

با این حال، نباید فراموش کرد که «کرزن» ناظری بی‌طرف نبود. او سیاستمداری انگلیسی بود و اهمیت بوشهر را تا حد زیادی از منظر منافع بریتانیا ارزیابی می‌کرد. ازاین‌رو، هرچند گزارش‌هایش از دقت و جزئیات ارزشمندی برخوردار است، اما باید در کنار منابع ایرانی و با نگاهی انتقادی مطالعه شوند.

با وجود این ملاحظات، نوشته‌های کرزن همچنان از منابع مهم تاریخ خلیج فارس به شمار می‌آیند. گزارش‌های او نشان می‌دهد که بوشهر در اواخر دوره قاجار شهری پویا، پرتحرک و قلب تپنده تجارت جنوب ایران بود. او بازرگانان بوشهر را مردمانی پرتلاش، آشنا با تجارت دریایی و دارای ارتباط گسترده با هند و چین، سواحل عربستان، عراق و شرق آفریقا معرفی می‌کند؛ ارتباطاتی که به شکل‌گیری هویتی باز و پویا در این شهر انجامیده و آثار آن هنوز در فرهنگ، موسیقی، معماری و آیین‌های بومی بوشهر دیده می‌شود.

امروز نیز با قدم زدن در بافت تاریخی بوشهر، می‌توان نشانه‌هایی از همان شهری را مشاهده کرد که «کرزن» بیش از یک قرن پیش توصیف کرده است؛ خانه‌های تاریخی، بادگیرها، عمارت‌های بازرگانان و کوچه‌های ساحلی، یادگار دوران شکوه تجارت دریایی ایران هستند.

این پیشینه ارزشمند، امروز می‌تواندپشتوانه‌ای برای توسعه گردشگری فرهنگی، تاریخی و طبیعی بوشهرباشد.معرفی شهر برپایه روایت‌های مستند، حفظ بافت تاریخی و بهره‌گیری ازظرفیت خانه‌ها و عمارت های تاریخی، موزه‌ها و میراث دریایی، این امکان را فراهم می‌آورد که گردشگران علاوه بر دیدن زیبایی‌های طبیعی خلیج فارس، با تاریخ و هویت یکی از کهن‌ترین بنادر ایران نیز آشنا شوند. بی‌تردید، هر اندازه راهنمایان گردشگری، روایت‌های تاریخی را دقیق‌تر وجذاب‌تر برای بازدیدکنندگان بازگو نمایند، پیوند آنان با هویت فرهنگی بوشهر عمیق‌ترخواهد شد و این همان مسیری است که می‌تواند گذشته پرافتخار این بندر تاریخی را به سرمایه‌ای برای آینده گردشگری آن تبدیل کند.

««««««« منبع:
کرزن، جرج ناتانیل. ایران و قضیه ایران. ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی، تهران: انتشارات علمی.

گالیا حق پرست | کارشناس میراث فرهنگی

در جنوب ایران، در پهنه‌ای که کوه و دریا در کنار هم تاریخ را روایت می‌کنند، سرزمینی شکل گرفته است که قرن‌ها محل پیوند ایران با جهان بوده است. استان بوشهر تنها سرزمین نخلستان‌ها و کرانه‌های نیلگون خلیج فارس نیست؛ اینجا سرزمین راه‌ها، رفت‌وآمدها و ارتباطات تاریخی است؛ جایی که کشتی‌ها از بنادر آن به سوی سرزمین‌های دور حرکت می‌کردند و مسیرهای زمینی، فرهنگ و کالا را میان ساحل و مرکز ایران جابه‌جا می‌کردند. در میان این میراث ارزشمند، بندر تاریخی سیراف و کاروانسرای مشیرالملک برازجان، دو روایت ماندگار از هویت تاریخی بوشهر را بازگو می‌کنند؛ یکی روایتگر شکوه دریانوردی و تجارت جهانی ایران و دیگری روایتگر نقش راه‌های زمینی در پیوند خلیج فارس با سرزمین ایران.

سیراف، نامی است که در تاریخ خلیج فارس با شکوه تجارت دریایی، دریانوردی و ارتباط میان تمدن‌ها گره خورده است. این بندر تاریخی که ریشه‌های آن به دوره ساسانی بازمی‌گردد، در سده‌های نخست اسلامی به یکی از مهم‌ترین مراکز تجاری جهان تبدیل شد. کشتی‌های سیرافی از مسیرهای دریایی خلیج فارس و اقیانوس هند عبور می‌کردند و بازرگانان این بندر با سرزمین‌هایی چون هند، چین و شرق آفریقا ارتباط داشتند.

اهمیت سیراف تنها در نقش اقتصادی آن خلاصه نمی‌شود؛ این بندر نمونه‌ای کم‌نظیر از سازگاری انسان با محیط طبیعی و شکل‌گیری یک شهر تاریخی در پیوند میان کوه و دریا است. بقایای معماری، گورستان تاریخی، سازه‌های سنگی و آثار برجای‌مانده از زندگی شهری، تصویری از شهری را ارائه می‌کنند که زمانی یکی از دروازه‌های ارتباطی ایران با جهان بوده است.

سیراف امروز تنها یک محوطه باستانی نیست؛ بلکه میراثی زنده از تاریخ دریایی ایران است؛ شهری که می‌تواند روایتگر سهم ایران در شکل‌گیری شبکه‌های تجاری و فرهنگی جهان در قرون گذشته باشد. اهمیت سیراف تنها به تجارت و رفت‌وآمد کشتی‌ها محدود نمی‌شد؛ این بندر از طریق دریا با گستره‌ای از تمدن‌ها، فرهنگ‌ها و ادیان جهان در ارتباط بود و به یکی از کانون‌های مهم تبادل فرهنگی در کرانه‌های خلیج فارس و اقیانوس هند تبدیل شده بود.

بازرگانان و دریانوردانی که از سرزمین‌های مختلف به سیراف می‌آمدند، تنها کالا مبادله نمی‌کردند، بلکه زبان‌ها، باورها، آیین‌ها، دانش‌ها و شیوه‌های زندگی گوناگون را نیز با خود به این بندر می‌آوردند و در مقابل، بخشی از فرهنگ و تجربه تمدنی سیراف و ایران را نیز با خود به سرزمین‌های دور می‌بردند. از این منظر، سیراف را می‌توان یکی از کانون‌های مهم رفت‌وآمد و انتقال فرهنگی در جهان آن روز دانست؛ بندری که در آن دریا نه یک مرز، بلکه شاهراهی برای آشنایی تمدن‌ها با یکدیگر و انتقال اندیشه‌ها، باورها و عناصر فرهنگی میان سرزمین‌های دور و نزدیک بود. قرار گرفتن پرونده سیراف در مسیر ثبت جهانی یونسکو، فرصتی ارزشمند برای معرفی این میراث کم‌نظیر و بازخوانی جایگاه تاریخی خلیج فارس است.

اما هویت تاریخی بوشهر تنها در ارتباطات دریایی آن خلاصه نمی‌شود. در دوره‌ای دیگر از تاریخ، راه‌های زمینی نیز نقش مهمی در پیوند دادن سواحل خلیج فارس با مناطق داخلی ایران داشتند. در این میان، کاروانسرای مشیرالملک برازجان یادگاری ارزشمند از نظام ارتباطی و اقتصادی دوره قاجار است؛ بنایی که در مسیر تاریخی بوشهر به شیراز قرار داشت و نقش مهمی در جابه‌جایی مسافر، کالا و ارتباطات انسانی ایفا می‌کرد.

کاروانسرای مشیرالملک را نباید تنها یک بنای اقامتی دانست. این بنا بخشی از تاریخ حرکت در ایران است؛ جایی که کاروان‌ها در آن توقف می‌کردند، بازرگانان به تبادل کالا می‌پرداختند و مسافران پس از پیمودن راه‌های طولانی، در پناه دیوارهای استوار آن آرام می‌گرفتند. این کاروانسرا نشان می‌دهد که چگونه راه‌های زمینی، در کنار بنادر جنوبی، در شکل‌گیری حیات اقتصادی و اجتماعی منطقه نقش داشته‌اند.

در حقیقت، سیراف و کاروانسرای مشیرالملک را باید دو تصویر متفاوت از هویت تاریخی بوشهر دانست؛ دو تصویری که هر کدام بخشی از داستان بزرگ ارتباطات این سرزمین را روایت می‌کنند.

سیراف، تصویر بوشهرِ رو به جهان است؛ جایی که کشتی‌ها، کالاها و اندیشه‌ها از خلیج فارس عبور می‌کردند و ایران را به شبکه گسترده تجارت و تعاملات فرهنگی جهان پیوند می‌دادند.

کاروانسرای مشیرالملک، تصویر بوشهرِ پیوندخورده با سرزمین ایران است؛ جایی که راه‌های زمینی، بندر بوشهر را به شهرها و مرکز ایران متصل می‌کردند و جریان کالا، انسان و ارتباطات را در خشکی استمرار می‌بخشیدند.

این دو اثر، نه به دلیل قرار گرفتن در یک مسیر جغرافیایی مشترک، بلکه به دلیل نمایش دو جنبه مهم از تاریخ ارتباطات ایران، در کنار یکدیگر معنا پیدا می‌کنند. یکی از دریا سخن می‌گوید و دیگری از جاده؛ یکی یادآور کشتی‌هایی است که افق‌های دور را در می‌نوردیدند و دیگری یادآور کاروان‌هایی است که سرزمین‌های مختلف را به هم پیوند می‌دادند. هر دو اما یک پیام مشترک دارند: بوشهر در طول تاریخ، سرزمینی برای ارتباط، تعامل و تبادل میان ایران و جهان بوده است.

ثبت جهانی کاروانسرای مشیرالملک برازجان در سال ۱۴۰۲، نشان داد که بوشهر می‌تواند سهمی شایسته در فهرست میراث جهانی یونسکو داشته باشد. اکنون نوبت سیراف است؛ شهری که قرن‌ها از فراز و فرود تاریخ گذشته و هنوز نشانه‌های یک تمدن فراموش‌نشدنی را در دل خود حفظ کرده است. نگاه‌ها به بازدید کارشناسان یونسکو دوخته شده تا سیراف کهن، با همه شکوه و اصالت تاریخی‌اش، بار دیگر دیده شود و ارزش‌های نهفته در این میراث کم‌نظیر مورد توجه قرار گیرد. اگر این مسیر به ثبت جهانی سیراف بینجامد، بوشهر صاحب دومین میراث جهانی خود خواهد شد؛ اتفاقی که می‌تواند نام این استان را بیش از پیش در نقشه میراث فرهنگی ایران و جهان برجسته کند.

البته که ثبت جهانی پایان راه نیست، بلکه آغاز مسئولیتی بزرگ‌تر برای حفاظت و معرفی شایسته یک میراث جهانی است. سیراف برای پیمودن این مسیر، نیازمند حفاظت علمی از محوطه، سامان‌دهی منظر تاریخی، توسعه زیرساخت‌های گردشگری پایدار، معرفی صحیح ارزش‌های فرهنگی و مشارکت جدی جامعه محلی است. چرا که جهانی شدن یک اثر تاریخی، تنها به معنای قرار گرفتن نام آن در یک فهرست بین‌المللی نیست؛ بلکه به معنای پذیرفتن مسئولیت حفاظت از بخشی از حافظه مشترک بشریت است. سیراف شایسته آن است که نه تنها به عنوان یک بندر تاریخی، بلکه به عنوان نمادی از نقش ایران در تاریخ دریانوردی و ارتباطات جهانی شناخته شود.

امید است با تلاش مسئولان، متخصصان میراث فرهنگی، پژوهشگران و همراهی مردم منطقه، شهر تاریخی سیراف نیز جایگاه شایسته خود را در فهرست میراث جهانی یونسکو به دست آورد و استان بوشهر با دو میراث جهانی ارزشمند، بیش از پیش نقش تاریخی خود را در روایت تمدن ایران و خلیج فارس به جهان معرفی کند.

علی قنواتی اصل

عسلویه و ماهشهر مهم‌ترین قطب‌های صنعتی ایران هستند؛ مناطقی که هزاران نیروی متخصص و عملیاتی در شرایط دشوار اقلیمی و کاری، در کنار یکدیگر فعالیت می‌کنند. با این حال، در برخی پتروشیمی‌های خصوصی‌شده، تفاوت میان نظام‌های حقوق، مزایا و بازنشستگی کارکنان به چالشی جدی برای مدیریت منابع انسانی تبدیل شده است.

بخشی از کارکنان تابع مقررات عمومی قانون کار و سازمان تأمین اجتماعی هستند و بخشی دیگر به دلیل سوابق استخدامی خود تحت پوشش صندوق بازنشستگی صنعت نفت قرار دارند. این تفاوت، به خودی خود به معنای تخلف یا تبعیض قانونی نیست؛ اما زمانی که کارکنانی با شرایط کاری مشابه، در یک محیط و گاه در کنار یکدیگر فعالیت می‌کنند و از دو نظام متفاوت برخوردارند، می‌تواند احساس نابرابری و بی‌عدالتی سازمانی ایجاد کند.

از یک سو، برخی کارکنان تصور می‌کنند همکارانشان از حقوق و مزایای بیشتری برخوردارند و از سوی دیگر، کارکنان مشمول صندوق نفت ممکن است احساس کنند حقوق قانونی و مزایای مکتسب آنان به عنوان هزینه اضافی برای شرکت دیده می‌شود.

این وضعیت مدیران هلدینگ‌ها را نیز با تصمیمی دشوار مواجه کرده است. مدیران از یک طرف مسئول کنترل هزینه‌ها و حفظ بهره‌وری شرکت هستند و از طرف دیگر نمی‌توانند حقوق قانونی کارکنانی را که بر اساس مقررات موجود ،حقوق و مزایای خود را دریافت می‌کنند، صرفاً به دلیل بالاتر بودن هزینه‌ها نادیده بگیرند.

در این میان، شایعات نیز می‌تواند مسئله را پیچیده‌تر کند. تفاوت حقوق یا سنوات ممکن است در فضای غیررسمی به «امتیاز ویژه» تعبیر شود و حتی این تصور شکل بگیرد که راه‌حل، بازنشستگی زودتر از موعد کارکنان مشمول صندوق نفت است. حال آنکه اگر پرداخت‌ها مطابق مقررات انجام می‌شود، باید میان هزینه بالای یک ساختار استخدامی و تخلف فردی کارکنان تفاوت قائل شد. این موضوع ذات ساختار جبران خدمات صنعت نفت است مگر در یک نظام کاملا کنترل شده مانند صندوق بازنشستگی صنعت نفت فرد یا افرادی می توانند به دلخواه حقوق و مزایای فرد یا افرادی را بدون ضوابط بالا ببرند؟ قطعا پاسخ «خیر» است.

ریشه بخشی از این چالش را باید در خصوصی‌سازی جست‌وجو کرد. خصوصی‌سازی تنها انتقال مالکیت نیست؛ بلکه باید همزمان تکلیف نیروی انسانی، سوابق استخدامی، صندوق بازنشستگی، مزایا و تعهدات بلندمدت نیز مشخص شود که در آن زمان به درستی مشخص نشده است.

بنابراین کارمند تابع صندوق نفت در یک شرکت پتروشیمی خصوصی شده نه کاملاً با ساختار جدید خصوصی‌شده تعریف می‌شود و نه تکلیف گذشته نفتی وی به‌طور کامل و‌ به درستی روشن شده است.

بازنشستگی پیش از موعد نیز اگر بدون برنامه جانشین‌پروری و انتقال دانش انجام شود، ممکن است در کوتاه‌مدت هزینه‌ها را کاهش دهد اما در بلندمدت به خروج تجربه و دانش سازمانی منجر شود.

راه‌حل، حذف یک گروه یا یکسان‌سازی شتاب‌زده نیست. نخست باید وضعیت حقوقی و مالی گروه‌های مختلف شفاف شود و مشخص شود منشأ هر تفاوت چیست. سپس با مشارکت هلدینگ‌ها، شرکت‌ها و متخصصان منابع انسانی و حقوقی، راهکاری برای کاهش شکاف‌های غیرضروری و حفظ حقوق مکتسب کارکنان طراحی شود.

در نهایت، مسئله امروز پتروشیمی‌های خصوصی‌شده عسلویه و‌ ماهشهر صرفاً اختلاف در فیش حقوقی یا صندوق بازنشستگی نیست و نباید به این بهانه و بدون مطالعه علمی به دنبال بازنشستگی پیش از موعد کارکنان صندوق نفت و خروج این سرمایه ارزشمند انسانی باشند. بلکه موضوع، عدالت سازمانی، انگیزه، اعتماد و حفظ سرمایه انسانی صنعت است. خصوصی‌سازی زمانی به نتیجه کامل می‌رسد که علاوه بر مالکیت، تکلیف نیروی انسانی و آینده شغلی آنان نیز روشن باشد.

دکتر علی قنواتی اصل*

کمتر صنعتی در تاریخ معاصر ایران به اندازه صنعت نفت توانسته است بر جغرافیای توسعه کشور اثر بگذارد. کشف نفت در جنوب ایران تنها آغاز استخراج یک منبع طبیعی نبود؛ بلکه به‌تدریج شهرهایی را شکل داد که صنعت، اقتصاد، آموزش، بهداشت، فرهنگ و زندگی شهری در آنها هم‌زمان رشد کرد.

اگر چه مسجدسلیمان، امیدیه و آغاجاری، هفتکل و حتی اهواز (به عنوان مرکز استان خوزستان) که امروز مجموعا مناطق نفتخیز جنوب نامیده می شوند در دوره شکل گیری ساختار شرکت نفت رشد و توسعه یافتند اما میزان توسعه یافتگی شهر آبادان به دلیل ساخت و بهره برداری پالایشگاه آبادان به عنوان بزرگترین یا یکی از بزرگترین پالایشکاههای جهان و حضور مدیران خارجی و ایرانی در این شهر روایت دیگری دارد.

آبادان یکی از روشن‌ترین نمونه‌های این تجربه تاریخی است. توسعه پالایشگاه آبادان، این شهر را به یکی از مهم‌ترین مراکز صنعتی ایران و منطقه تبدیل کرد. بیمارستان‌های مجهز، مدارس، مراکز آموزشی، باشگاه‌های فرهنگی و ورزشی، سینماها، فضاهای سبز، محله‌های سازمانی و مجموعه‌ای از خدمات رفاهی، در کنار توسعه صنعت شکل گرفتند و چهره شهر را دگرگون کردند.

این تجربه البته متعلق به شرایط تاریخی خاصی بود و نمی‌توان انتظار داشت همان الگو بدون تغییر در زمان حاضر تکرار شود. با این حال، یک پرسش مهم همچنان پابرجاست: آیا توسعه صنعت انرژی در ایران امروز، به همان اندازه که ظرفیت تولید را افزایش داده، توانسته است شهرها و جوامع پیرامون خود را نیز توسعه دهد؟

این پرسش، مقایسه آبادان با ماهشهر و عسلویه را به یک موضوع قابل تأمل تبدیل می‌کند؛ نه برای ارزش‌گذاری میان گذشته و امروز، بلکه برای شناخت دو الگوی متفاوت توسعه.

وقتی صنعت با شهر رشد می‌کرد

در دوره شکل‌گیری شهرهای نفتی جنوب، صنعت و شهر ارتباط بسیار نزدیکی با یکدیگر داشتند. شرکت نفت عملاً بخشی از خدمات مورد نیاز کارکنان و خانواده‌های آنان را نیز فراهم می‌کرد. مسکن، مدرسه، بیمارستان، ورزش، تفریح و بسیاری از خدمات اجتماعی در کنار فعالیت صنعتی توسعه پیدا می‌کردند.

یکی از عوامل مهم این الگو، حضور مدیران و نیروهای متخصص در مناطق عملیاتی بود. مدیران ارشد صنعت نفت در همان شهرهایی زندگی می‌کردند که صنعت در آنها جریان داشت. خانواده‌های آنها نیز از همان مدارس، بیمارستان‌ها و امکانات شهری استفاده می‌کردند.

این مسئله یک اثر مدیریتی مهم داشت: کیفیت زندگی در منطقه، مستقیماً بخشی از کیفیت زندگی مدیران و کارکنان صنعت بود.

به همین دلیل، توسعه خدمات عمومی صرفاً یک مسئولیت اجتماعی تلقی نمی‌شد؛ بلکه بخشی از ضرورت اداره صنعت و حفظ نیروی انسانی به شمار می‌آمد.

آبادان در چنین شرایطی رشد کرد و به شهری تبدیل شد که نام آن فراتر از مرزهای ایران نیز شناخته شد. اهمیت آن فقط به پالایشگاه محدود نبود؛ بلکه مجموعه‌ای از زیرساخت‌های شهری و اجتماعی، تصویری متفاوت از یک شهر صنعتی ایجاد کرده بود.

عسلویه؛ صنعت بزرگ، شهر کوچک‌تر از ظرفیت صنعت

دهه‌های اخیر، فصل تازه‌ای را در تاریخ انرژی ایران رقم زد. توسعه میدان گازی پارس جنوبی و شکل‌گیری مجتمع‌های عظیم گاز و پتروشیمی در استان بوشهر، عسلویه را به یکی از مهم‌ترین قطب‌های انرژی کشور و منطقه تبدیل کرد.

میزان سرمایه‌گذاری، ظرفیت تولید، نقش این منطقه در تأمین انرژی کشور و سهم صنایع آن در اقتصاد ملی، قابل مقایسه با بسیاری از پروژه‌های بزرگ صنعتی جهان است.

بنابراین مسئله امروز، نادیده گرفتن دستاوردهای صنعت گاز و پتروشیمی نیست. اتفاقاً برعکس؛ موفقیت صنعتی عسلویه و مناطق پیرامونی آن، یکی از مهم‌ترین دستاوردهای توسعه انرژی ایران محسوب می‌شود.

اما در کنار این موفقیت صنعتی، یک واقعیت نیز قابل مشاهده است: رشد صنعتی منطقه در مواردی از رشد زیرساخت‌های شهری، درمانی، آموزشی، فرهنگی و رفاهی پیشی گرفته است.

این تفاوت را می‌توان در کیفیت و تنوع خدمات عمومی مشاهده کرد. در حالی که منطقه میزبان مجموعه‌ای از صنایع بزرگ و راهبردی است، هنوز برای برخی خدمات تخصصی، به‌ویژه خدمات درمانی و آموزشی، وابستگی قابل توجهی به شهرهای بزرگ‌تر وجود دارد.

همچنین الگوی زندگی اقماری و نوبتکاری (شیفتی) بخش مهمی از نیروی انسانی، باعث شده است که ارتباط میان صنعت و شهر با آنچه در شهرهای نفتی قدیمی وجود داشت متفاوت باشد.

تغییر سبک مدیریت؛ یک تفاوت مهم

یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های دو دوره، به الگوی استقرار مدیران و کارکنان بازمی‌گردد.

در گذشته، بخش قابل توجهی از مدیران و خانواده‌های آنان در مناطق نفتی زندگی می‌کردند. امروز اما در بسیاری از مناطق جدید انرژی، مدیران و نیروهای متخصص به صورت اقماری یا مأموریتی فعالیت می‌کنند و محل زندگی دائمی آنان خارج از منطقه عملیاتی است.

این موضوع الزاماً یک ضعف مدیریتی نیست و دلایل مختلف اقتصادی، اجتماعی و سازمانی دارد. اما نمی‌توان اثر آن بر توسعه منطقه‌ای را نیز نادیده گرفت.

مدیری که زندگی روزمره خود را در یک منطقه سپری نمی‌کند، ممکن است ارتباط کمتری با مسائل واقعی آن منطقه داشته باشد؛ از وضعیت مدارس و بیمارستان‌ها گرفته تا حمل‌ونقل، اوقات فراغت، محیط‌زیست و کیفیت خدمات شهری.

در مقابل، حضور دائمی مدیران و خانواده‌های کارکنان در منطقه، صنعت را به بخشی از جامعه محلی تبدیل می‌کند و میان منافع صنعت و منافع شهر پیوند بیشتری ایجاد می‌شود.

توسعه؛ فراتر از تولید

امروز معیار موفقیت یک صنعت بزرگ، بیش از هر زمان دیگری به تولید، بهره‌وری، صادرات و بازده اقتصادی وابسته است. این شاخص‌ها مهم‌اند و نمی‌توان آنها را نادیده گرفت.

اما برای پروژه‌هایی که در یک منطقه جغرافیایی مستقر می‌شوند و تأثیر گسترده‌ای بر زندگی مردم دارند، یک سؤال دیگر نیز باید مطرح شود: این سرمایه‌گذاری چه تغییری در کیفیت زندگی جامعه میزبان ایجاد کرده است؟

توسعه پایدار زمانی شکل می‌گیرد که رشد اقتصادی با توسعه انسانی و اجتماعی همراه شود.

بر همین اساس، مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها نیز نیازمند بازنگری است. مسئولیت اجتماعی نباید صرفاً به ساخت یک مدرسه، احداث یک جاده یا اجرای مجموعه‌ای از پروژه‌های مقطعی محدود شود. سرمایه‌گذاری در بیمارستان تخصصی، آموزش نیروی انسانی، مراکز فرهنگی، حمل‌ونقل عمومی، محیط‌زیست و زیرساخت‌های ماندگار، در واقع سرمایه‌گذاری برای آینده منطقه و حتی آینده خود صنعت است.

از تجربه آبادان چه می‌توان آموخت؟

مقایسه آبادان و عسلویه نباید به این نتیجه منجر شود که یکی الگوی موفق و دیگری الگوی ناموفق بوده است. شرایط تاریخی، اقتصادی، ساختار صنعت و الزامات مدیریتی دو دوره تفاوت زیادی دارد.

اما تجربه آبادان یک درس مهم دارد: صنعت زمانی بیشترین اثر توسعه‌ای خود را بر جای می‌گذارد که خود را از محیط پیرامون جدا نکند.

عسلویه و دیگر مناطق انرژی کشور نیز امروز فرصت دارند این تجربه را با شرایط جدید بازآفرینی کنند؛ نه با بازگشت به گذشته، بلکه با طراحی یک الگوی جدید برای شهرهای انرژی.

در این الگو، بیمارستان، مدرسه، دانشگاه، فرهنگ، ورزش، محیط‌زیست و حمل‌ونقل، موضوعاتی حاشیه‌ای در کنار صنعت نیستند؛ بلکه بخشی از زیرساخت توسعه صنعتی محسوب می‌شوند.

برای مثال، ایجاد یک مرکز درمانی تخصصی در منطقه تنها یک خدمت اجتماعی نیست. چنین مرکزی می‌تواند به جذب و ماندگاری نیروی متخصص، افزایش امنیت روانی کارکنان و خانواده‌ها و کاهش وابستگی منطقه به شهرهای دیگر کمک کند.

همین نگاه درباره آموزش نیز صادق است. منطقه‌ای که میزبان صنایع پیشرفته گاز و پتروشیمی است، باید بتواند بخشی از نیازهای آموزشی و مهارتی خود را در همان منطقه تأمین کند. توسعه دانشگاه‌ها و مراکز مهارت‌آموزی، علاوه بر ایجاد فرصت برای جوانان محلی، می‌تواند ارتباط میان صنعت و نیروی انسانی منطقه را تقویت کند.

از سوی دیگر، صنعت نمی‌تواند و نباید به تنهایی مسئول همه امور شهر باشد. دولت، استانداری، شهرداری، نهادهای محلی و بخش خصوصی نیز مسئولیت‌های مشخصی دارند. اما صنعت به دلیل حجم سرمایه‌گذاری و اهمیت اقتصادی خود، می‌تواند موتور محرک این همکاری باشد.

پیشنهاد یک تغییر در نگاه مدیریتی

شاید یکی از راه‌های مؤثر، تعریف شاخصی با عنوان «اثر توسعه‌ای صنعت بر منطقه میزبان» باشد.

در چنین مدلی، عملکرد شرکت‌های بزرگ انرژی علاوه بر شاخص‌های تولید و اقتصادی، از نظر میزان اثرگذاری بر توسعه درمان، آموزش، محیط‌زیست، اشتغال پایدار، خدمات شهری و رضایت جامعه محلی نیز ارزیابی شود.

همچنین می‌توان برای مناطق بزرگ انرژی، یک برنامه توسعه مشترک میان وزارت نفت، شرکت‌های صنعتی، استانداری و مدیریت شهری تعریف کرد؛ برنامه‌ای که اهداف مشخص، بودجه مشخص و شاخص‌های قابل اندازه‌گیری داشته باشد.

در این صورت، مسئولیت اجتماعی از مجموعه‌ای از اقدامات پراکنده به یک برنامه توسعه منطقه‌ای تبدیل خواهد شد.

موضوع مهم دیگر، ایجاد انگیزه برای حضور بیشتر مدیران ارشد و نیروهای متخصص در مناطق عملیاتی است. قرار نیست همه مدیران الزاماً محل زندگی خود را تغییر دهند، اما هر اندازه ارتباط واقعی مدیران با محیط عملیاتی و جامعه محلی بیشتر شود، شناخت مسائل منطقه نیز دقیق‌تر خواهد شد.

توسعه‌ای که مردم آن را احساس کنند

تجربه تاریخی صنعت نفت ایران یک پیام روشن دارد: وقتی صنعت و شهر همزمان رشد کنند، اثر صنعت بسیار فراتر از میزان تولید آن خواهد بود.

آبادان تنها به دلیل پالایشگاه خود شناخته نشد؛ بلکه به این دلیل ماندگار شد که صنعت، مجموعه‌ای از عناصر زندگی شهری را نیز در کنار خود ایجاد کرد.

عسلویه و مناطق جدید انرژی نیز امروز در نقطه‌ای قرار دارند که می‌توانند فصل تازه‌ای از همین تجربه را رقم بزنند؛ البته با الگویی متناسب با اقتصاد، فناوری و شرایط مدیریتی امروز.

هدف نباید بازسازی آبادان در عسلویه باشد. هدف باید ساختن نسخه جدیدی از شهر انرژی ایران باشد؛ شهری که در آن صنعت پیشرفته، خدمات درمانی مناسب، آموزش باکیفیت، محیط‌زیست سالم، امکانات فرهنگی و رفاهی و فرصت‌های اقتصادی در کنار یکدیگر قرار گیرند.

در نهایت، توسعه را نمی‌توان فقط با تعداد پروژه‌ها، میزان سرمایه‌گذاری یا ظرفیت تولید اندازه‌گیری کرد. یک معیار مهم دیگر نیز وجود دارد: مردمی که در کنار صنعت زندگی می‌کنند، چقدر اثر آن را در زندگی روزمره خود احساس می‌کنند؟

شاید مهم‌ترین تفاوت میان دو روایت آبادان و عسلویه نیز همین باشد.

در تجربه آبادان، صنعت بخشی از شهر شد و شهر نیز بخشی از صنعت. در الگوی جدید انرژی، هنوز باید این پیوند را عمیق‌تر کرد.

توسعه زمانی کامل است که مردمِ میزبان صنعت، پیش از آنکه آمارها از رشد سخن بگویند، آن را در زندگی روزمره خود احساس کنند.

*از مدیران پتروشیمی و‌ پژوهشگر حوزه صنعت نفت

عبدالرسول حیدری

فوتبال بوشهر، تاریخی پربار و پرافتخار دارد؛ تاریخی که بر شانه‌های مردانی استوار شده است که بی‌هیاهو، اما با عشق، تعصب و جوانمردی، برای سربلندی فوتبال این دیار تلاش کردند. آنان در روزگاری توپ می‌زدند که فوتبال نه قراردادهای میلیاردی داشت و نه شهرت رسانه‌ای؛ سرمایه آنان تنها عشق به بازی، وفاداری به پیراهن تیم و احترام به مردم بود.

در میان این نسل طلایی، نام عباس احمدی با احترام و افتخار بر زبان پیشکسوتان فوتبال بوشهر جاری است؛ مدافعی که اگرچه از نظر قامت بلند نبود، اما در میدان مسابقه چنان صلابت و اقتداری داشت که کمتر مهاجمی می‌توانست از سد او عبور کند. ویژگی برجسته او، قدرت کم‌نظیر در نبردهای هوایی بود؛ تا جایی که هم‌دوره‌ای‌هایش با تحسین می‌گفتند: «توپ هوایی از عباس احمدی عبور نمی‌کرد.»

این توانایی تنها حاصل قدرت بدنی نبود، بلکه نتیجه سال‌ها تمرین، هوش فوتبالی، جای‌گیری دقیق، زمان‌بندی مثال‌زدنی و اراده‌ای پولادین بود. او پیش از آنکه توپ به نقطه فرود برسد، مسیر آن را تشخیص می‌داد و با پرشی استوار، خطر را از دروازه تیمش دور می‌کرد. همین ویژگی سبب شده بود که حتی مهاجمان بلندقد نیز در رویارویی با او احساس برتری نکنند.

عباس احمدی در محله فوتبال خیز شکری بدنیا امد و مثل سایر بازیکنان بوشهر ی در زمین های خاکی با فوتبال اشنا شد و در تیم شاهین بوشهر به اوج شهرت و محبوبیت رسید.عباس سال‌های ارزشمند فوتبال خود را در تیم‌های شاهین، منتخب بوشهر و آموزشگاه فوتبال سپری کرد. او از نسلی بود که فوتبال را مدرسه اخلاق می‌دانست؛ نسلی که احترام به حریف، داور، تماشاگر و پیراهن تیم، بخشی جدایی‌ناپذیر از شخصیت ورزشی آنان بود. از همین رو، محبوبیت او تنها به دلیل بازی‌های درخشانش نبود، بلکه منش انسانی، فروتنی و رفتار پهلوانانه‌اش نیز او را در دل مردم جای داد.

در میان مسابقات فراوانی که انجام داد، دیدار تاریخی تاج بوشهر برابر پاس در اهواز، جایگاهی ویژه در خاطره فوتبال‌دوستان جنوب دارد. عباس احمدی در آن مسابقه به‌عنوان یار کمکی برای تاج بوشهر به میدان رفت و با نمایشی کم‌نقص، بارها حملات حریف را خنثی کرد. بازی درخشان او چنان مورد تحسین تماشاگران قرار گرفت که پس از پایان مسابقه، هواداران اهوازی او را بر دوش گرفتند و در میان تشویق‌های پرشور، دور افتخار گرداندند؛ افتخاری که تنها نصیب بازیکنانی می‌شود که احترام دوست و رقیب را هم‌زمان به دست آورده باشند.

فوتبال، گذشته از جام‌ها و قهرمانی‌ها، با انسان‌های بزرگ معنا پیدا می‌کند؛ انسان‌هایی که منش، اخلاق و تعهدشان به اندازه توانایی فنی‌شان ارزشمند است. عباس احمدی از همین تبار است؛ ورزشکاری که هرگز برای دیده شدن بازی نکرد، بلکه برای سربلندی تیم، شادی مردم و حفظ حرمت پیراهن به میدان رفت.

امروز، با گذشت سال‌ها از آن روزهای پرشکوه، استاد عباس احمدی همچنان در میان خانواده بزرگ فوتبال بوشهر حضوری محترم و الهام‌بخش دارد. هم‌بازیان، مربیان و دوستداران فوتبال، از او به‌عنوان مدافعی استوار، انسانی متین، شجاع، مسئولیت‌پذیر و وفادار به اصول اخلاقی ورزش یاد می‌کنند.

نسل امروز شاید زمین‌های خاکی و شور آن روزگار را ندیده باشد، اما شناختن چهره‌هایی چون عباس احمدی، شناختن ریشه‌های فوتبال بوشهر است. اگر امروز این شهر همچنان به داشتن فوتبالیست‌های سخت‌کوش و بااستعداد شناخته می‌شود، بخشی از این اعتبار، میراث مردانی چون اوست؛ مردانی که با کمترین امکانات، بزرگ‌ترین درس‌های عشق، غیرت و جوانمردی را در مستطیل سبز آموختند و آموختند.

بی‌تردید، عباس احمدی تنها یک مدافع برجسته نبود؛ او یکی از چهره‌های ماندگار و سرمایه‌های ارزشمند فوتبال بوشهر است. برای این پیشکسوت گران‌قدر، آرزوی سلامتی، تندرستی و روزگاری سرشار از آرامش داریم و امیدواریم نسل‌های آینده نیز از تجربه، منش و خاطرات ارزشمند او بهره‌مند شوند.

تقدیم با احترام به استاد عباس احمدی مرد خوشنام،مهربان و با اخلاق و همه پیشکسوتان فوتبال بوشهر؛ مردانی که با عشق، غیرت و جوانمردی، تاریخ این دیار را ساختند و همچنان سرمایه‌های زنده فوتبال بوشهر هستند.