خلیج فارس: سحرگاه ۹ خرداد، در حالی که شناور تجاری «لیان استار» با محموله بشردوستانه راهی بندر امالقصر عراق بود، هدف عملیات نظامی نیروهای آمریکایی قرار گرفت.
تصویری از شناور «لیان استار» قبل از حادثه
سید محمود ماشینی، یکی از دو مالک این شناور بوشهری در گفتگو با «خلیج فارس» از اتفاق تکاندهنده ای که بر سر کشتی و خدمهاش آمده پرده برمیدارد؛ روایتی که اکنون از منظر حقوق بینالملل، چالشی جدی برای امنیت دریانوردی در خلیج فارس ایجاد کرده است.
این شناور که با رعایت تمامی تشریفات قانونی، محموله برنج را از کراچی پاکستان به مقصد بندر امالقصر عراق حمل میکرد، در مسیری که به زعم مالکان آن هیچ وجاهت قانونی برای برخورد نظامی آمریکا نداشته، از کار افتاد و ناپدید شد.
تصویر آسیب وارده به موتورخانه شناور «لیان استار» قبل از بی خبری از آن
یک تعقیب و گریز هدفمند
سید محمود ماشینی، یکی از مالکین شناور لیان استار، در شرح این ماجرا میگوید: «کشتی ما با مجوزهای قانونی کامل برای حمل محموله بشردوستانه، مسیر خود را آغاز کرد. اما درست پس از عبور از بندر گوادر پاکستان، ناوهای آمریکایی بدون ارائه دلیل قانونی، از ادامه مسیر ما جلوگیری کرده و کشتی را مجبور به بازگشت به کراچی کردند. مقامات بندر کراچی پس از بررسی دقیق اسناد، هیچگونه تخلفی نیافتند و اجازه حرکت مجدد دادند.»
با این حال، در ادامه مسیر، ناوگان آمریکایی بار دیگر کشتی را متوقف و به سمت مسقط در کشور عمان هدایت کردند. با طولانی شدن این توقفها و اتمام سوخت و مواد غذایی، وضعیت جسمانی دو تن از خدمه رو به وخامت گذاشت.
ماشینی ادامه داد: «کشتی ناچار شد به مسیر خود به سمت امالقصر عراق ادامه دهد، اما در آبهای فجیره امارات، هواپیمای آمریکایی به خدمه دستور تخلیه موتورخانه را داد و تنها ۱۵ دقیقه بعد، کشتی را هدف قرار داد و از کار انداخت.
پس از آن نیز، با تهدید سایر شناورهای محلی، مانع از امدادرسانی شد که خوشبختانه با شجاعت یک لنج باری، خدمه نجات یافتند.»
چرا اقدام ناوگان آمریکایی فاقد وجاهت قانونی است؟
بررسی ابعاد این حادثه نشان میدهد که حمله نیروهای آمریکایی به این شناور، غیرقانونی بوده و در تضاد با کنوانسیون دریاها می باشد. این ادعا بر سه پایه حقوقی استوار است:
۱. ماهیت بشردوستانه محموله: «لیان استار» براساس مانفیستی که توسط پاکستان و عمان تایید شده، حامل محموله برنج بوده است. طبق عرف و قواعد تجارت بینالملل، اقلام غذایی و بشردوستانه تحت هیچ شرایطی نباید هدف محدودیت یا برخورد نظامی قرار گیرند. جلوگیری از انتقال مواد غذایی، نقض آشکار اصول انسانی و حقوق تجارت بینالملل است.
۲. عدم وابستگی به پرچم ایران: این شناور در زمان حادثه با «پرچم گامبیا» فعالیت میکرد. از منظر حقوق دریاها، حمله به شناورِ تحت پرچم یک کشور ثالث بدون اثباتِ اتهامِ مشخص و طی مراحل قانونی، اقدامی خودسرانه است.
باید اشاره کرد که استفاده از «پرچم مصلحتی» (Flag of Convenience) کشور گامبیا، رویهای کاملاً استاندارد و رایج در صنعت کشتیرانی جهانی است. بسیاری از مالکان کشتیها برای تسهیل در امور اداری، بیمهای و مالیاتی، از پرچم کشورهای دیگر استفاده میکنند و این موضوع ربطی به ملیت مالک کشتی نداشته و حقی را برای نیروهای نظامی بیگانه جهت حمله به شناور ایجاد نمیکند.
۳. مقصد تجاری قانونی (عراق): مقصد نهایی این کشتی نیز بندر امالقصر عراق بوده است؛ کشوری که روابط دیپلماتیک و تجاری گستردهای با ایالات متحده دارد. ممانعت از ورود یک شناور به بندر رسمی یک کشور دوست، هیچگونه توجیه امنیتی یا سیاسی ندارد و نقض آشکار حق آزادی تردد در آبهای آزاد محسوب میشود.
به عبارتی، این اقدام نه تنها با اصول انسانی، بلکه با «کنوانسیون سازمان ملل متحد در مورد حقوق دریاها» (UNCLOS)در تضاد کامل است. براساس این کنوانسیون، آزادی کشتیرانی و امنیت شناورهای تجاری در آبهای بینالمللی یک اصل بنیادین است. هدف قرار دادن یک شناور تجاری که هیچگونه محموله نظامی یا غیرقانونی نداشته و در مسیرِ تجارتِ قانونیِ اقلامِ حیاتی بوده است، مصداق بارز تعرض به امنیت دریایی است.
سرنوشت نامعلوم و سکوتِ پاسخگویان
«ماشینی» یکی از مالکین این شناور با اشاره به اینکه پس از حمله، خدمه خارجی و عمدتا هندی شناور از آن خارج و با قایق خود را به بنادر اطراف رساندند، می گوید: «یک هفته از آن سحرگاه میگذرد و «لیان استار» ناپدید شده است. معما اینجاست که چرا دستگاه اضطراری EPIRB موقعیت کشتی را مخابره نکرده است؟ اگر کشتی توقیف شده، چرا هیچ اطلاعرسانی رسمی به مالکین یا دولت صاحب پرچم (گامبیا) صورت نگرفته است؟»
تصویری از اطلاعیه پاداش برای یافتن شناور در دریا
به عقیده وی، نگرانیها درباره «ناپدیدسازی اجباری» شناور تجاری دوچندان شده است. مالکین شناور تأکید دارد که این سکوت، غیرقابل قبول است و حق پیگیری قضایی در مراجع بینالمللی برای آنها محفوظ است.
فراخوان به اقدام قاطع
وضعیت پیشآمده برای «لیان استار»، فراتر از یک خسارت مالی، آزمونی برای دستگاه دیپلماسی کشور است.
از وزارت امور خارجه و سازمان بنادر و دریانوردی انتظار میرود با پیگیری حقوقی فوری این پرونده در مجامع بینالمللی و سازمانهای دریانوردی، نسبت به تعیین تکلیف وضعیت کشتی لیان استار، احقاق حقوق تضییعشده مالکان ایرانی آن و پاسخگو کردن عاملان این حادثه در آبهای خلیج فارس، اقدام قاطع انجام دهند.
سکوت در برابر این اقدام، میتواند رویهای خطرناک برای امنیت تمامی شناورهای تجاری کشور در منطقه ایجاد کند.