فرودگاه هوشمند؛ از مدیریت فناوری تا مدیریت اقتصادی فرودگاه

رضا نورايی*

در سال‌های اخیر، مفهوم «فرودگاه هوشمند» به یکی از پرکاربردترین اصطلاحات در ادبیات صنعت هوانوردی تبدیل شده است. بسیاری از فرودگاه‌های جهان سرمایه‌گذاری‌های گسترده‌ای در زمینه دیجیتالی‌سازی، اتوماسیون و توسعه سامانه‌های هوشمند انجام داده‌اند. اما پرسش اساسی همچنان پابرجاست؛ آیا صرف استفاده از فناوری، یک فرودگاه را هوشمند می‌کند؟

تجربه فرودگاه‌های پیشرو در جهان نشان می‌دهد که پاسخ این پرسش منفی است. فناوری، اگرچه یکی از ارکان تحول به شمار می‌رود، اما به‌تنهایی مزیت رقابتی ایجاد نمی‌کند. آنچه یک فرودگاه را به سازمانی هوشمند تبدیل می‌کند، توانایی مدیریت در تبدیل داده به تصمیم، تصمیم به اقدام و اقدام به خلق ارزش اقتصادی برای ذی‌نفعان است.

در میان نمونه‌های موفق جهانی، فرودگاه چانگی سنگاپور جایگاه ویژه‌ای دارد. این فرودگاه در سال ۲۰۲۵ بیش از ۷۰.۴ میلیون مسافر را جابه‌جا کرد و درآمد عملیاتی آن به حدود ۳.۳ میلیارد دلار سنگاپور رسید. این ارقام تنها بیانگر حجم فعالیت نیستند؛ بلکه نشان می‌دهند چگونه یک نظام مدیریتی کارآمد می‌تواند فناوری را به بهره‌وری، درآمد و ارزش اقتصادی تبدیل کند.

فناوری؛ ابزار مدیریت، نه هدف مدیریت

یکی از خطاهای رایج در پروژه‌های تحول دیجیتال، تمرکز بیش از حد بر خرید تجهیزات، نرم‌افزارها و سامانه‌های جدید است. در چنین رویکردی، موفقیت پروژه با تعداد فناوری‌های نصب‌شده سنجیده می‌شود، نه با تأثیری که بر عملکرد عملیاتی و اقتصادی سازمان می‌گذارد.

در چانگی، فناوری هرگز هدف نبوده است؛ بلکه ابزاری برای ارتقای کیفیت تصمیم‌گیری مدیریتی است. اطلاعات مربوط به وضعیت پروازها، جریان مسافران، عملکرد تجهیزات، شرایط جوی و ظرفیت ترمینال‌ها به‌صورت مستمر گردآوری و تحلیل می‌شود تا مدیران بتوانند پیش از آنکه یک مسئله کوچک به بحران عملیاتی تبدیل شود، تصمیم مناسب را اتخاذ کنند.

این همان نقطه‌ای است که مدیریت از حالت «واکنشی» به «پیش‌نگر» تغییر می‌کند؛ تغییری که مهم‌ترین ویژگی یک فرودگاه هوشمند محسوب می‌شود.

مدیریت اقتصادی؛ زبان مشترک مدیران فرودگاه

در مدیریت نوین فرودگاهی، مدیران کمتر به اعداد مطلق توجه می‌کنند و بیشتر به نسبت‌های عملکردی می‌اندیشند. دانستن اینکه یک فرودگاه سالانه چه میزان برق یا آب مصرف کرده است، به‌تنهایی ارزش مدیریتی ندارد؛ آنچه اهمیت دارد، شاخص‌هایی مانند مصرف برق به ازای هر مسافر، مصرف آب به ازای هر مسافر، هزینه انرژی به ازای هر مسافر و هزینه نگهداری پیشگیرانه تجهیزات به ازای هر مسافر است.

به همین ترتیب، شاخص‌هایی مانند درآمد به ازای هر مسافر، تعداد مسافر به ازای هر کارمند، درآمد به ازای هر مترمربع ترمینال، درصد استفاده از گیت‌ها، زمان توقف هواپیما در جایگاه و زمان انتظار مسافر، تصویر واقعی‌تری از کیفیت مدیریت ارائه می‌کنند.

در واقع، هوشمندی یک فرودگاه با تعداد سامانه‌های دیجیتال سنجیده نمی‌شود؛ بلکه با کیفیت شاخص‌های بهره‌وری و ارزش‌آفرینی اقتصادی آن قابل اندازه‌گیری است.

داده ها؛ موتور بهره‌وری و خلق ارزش

داده زمانی ارزشمند است که به تصمیم مدیریتی تبدیل شود. تحلیل جریان مسافران، پیش‌بینی نقاط ازدحام، بهینه‌سازی تخصیص گیت‌ها، مدیریت منابع انسانی، اجرای برنامه‌های نگهداری پیشگیرانه تجهیزات و مدیریت مصرف انرژی، همگی نمونه‌هایی از کاربرد داده در افزایش بهره‌وری هستند.

برای نمونه، کاهش زمان انتظار مسافر تنها به معنای افزایش رضایت او نیست؛ بلکه مدت حضور مسافر در فضاهای تجاری فرودگاه را افزایش می‌دهد و فرصت بیشتری برای استفاده از فروشگاه‌ها، رستوران‌ها و سایر خدمات تجاری فراهم می‌کند. به همین دلیل، درآمدهای غیرهوانوردی امروز به یکی از مهم‌ترین منابع درآمدی فرودگاه‌های پیشرو جهان تبدیل شده‌اند.

همچنین، اجرای نظام نگهداری پیشگیرانه موجب کاهش خرابی‌های ناگهانی، کاهش هزینه‌های تعمیرات اضطراری، افزایش عمر تجهیزات و ارتقای قابلیت اطمینان زیرساخت‌های فرودگاهی می‌شود.

بهره‌وری منابع؛ شاخص واقعی هوشمندی

یکی از نکات قابل تأمل در تجربه چانگی، توجه هم‌زمان به بهره‌وری و پایداری است. این فرودگاه توانسته است با وجود ثبت رکورد جدید در تعداد مسافران، مصرف منابع را کاهش دهد. بین سال‌های ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۶، مصرف آب حدود ۲۴ درصد و مصرف برق حدود ۱۹ درصد کاهش یافته است؛ نتیجه‌ای که حاصل استفاده از سامانه‌های هوشمند مدیریت انرژی، بازیافت آب، تجهیزات کم‌مصرف و تصمیم‌گیری مبتنی بر داده است.

این تجربه نشان می‌دهد که مدیریت اقتصادی فرودگاه، صرفاً به افزایش درآمد محدود نمی‌شود؛ بلکه کاهش هزینه‌های عملیاتی، افزایش بهره‌وری دارایی‌ها و استفاده بهینه از منابع نیز به همان اندازه اهمیت دارد.

هوشمندسازی؛ پروژه فناوری یا تحول مدیریتی؟

شاید مهم‌ترین درس چانگی این باشد که هوشمندسازی، پیش از آنکه یک پروژه فناوری باشد، یک پروژه تحول مدیریتی است.

خرید تجهیزات نسبتاً آسان است؛ اما تغییر فرهنگ سازمانی، بازنگری فرآیندها، استقرار نظام مدیریت عملکرد، آموزش کارکنان و نهادینه‌کردن تصمیم‌گیری مبتنی بر داده، نیازمند رهبری مستمر و برنامه‌ریزی بلندمدت است.
به همین دلیل، بسیاری از پروژه‌های تحول دیجیتال در جهان نه به دلیل ضعف فناوری، بلکه به دلیل نادیده گرفتن ابعاد مدیریتی و سرمایه انسانی، به نتایج مورد انتظار دست نمی‌یابند.

درس‌هایی برای مدیران فرودگاه

تجربه فرودگاه‌های پیشرو چند اصل مدیریتی را یادآوری می‌کند:
• فناوری باید در خدمت بهبود فرآیندها و شاخص‌های اقتصادی باشد، نه هدف نهایی سرمایه‌گذاری.
• مدیریت باید بر پایه شاخص‌های عملکرد و نسبت‌های بهره‌وری انجام شود، نه صرفاً اعداد مطلق.
• مصرف انرژی، آب، نیروی انسانی و دارایی‌ها باید به ازای هر مسافر یا هر واحد عملیات اندازه‌گیری و پایش شود.
• نگهداری پیشگیرانه، سرمایه‌گذاری برای کاهش هزینه‌های آینده است، نه یک هزینه اضافی.
• تصمیم‌گیری مبتنی بر داده باید به بخشی از فرهنگ سازمانی تبدیل شود.
• درآمدهای غیرهوانوردی باید به‌عنوان یکی از ارکان پایداری مالی فرودگاه مورد توجه قرار گیرند.

جمع‌بندی

رقابت آینده فرودگاه‌ها، رقابت بر سر ارتفاع ساختمان‌ها، تعداد گیت‌های پروازی یا خرید فناوری‌های جدید نیست؛ بلکه رقابتی بر سر کیفیت مدیریت، بهره‌وری اقتصادی، چابکی سازمان و توانایی تبدیل داده به ارزش خواهد بود.

اگر مدیر یک فرودگاه از میزان مصرف سالانه برق، آب یا هزینه تعمیرات اطلاع داشته باشد، اما نداند این شاخص‌ها به ازای هر مسافر چه وضعیتی دارند، هنوز مدیریت اقتصادی فرودگاه را به‌طور کامل استقرار نداده است.

فرودگاه هوشمند، فرودگاهی نیست که بیشترین فناوری را خریداری کرده باشد؛ فرودگاهی است که بتواند با استفاده از فناوری، مصرف انرژی را کاهش دهد، بهره‌وری سرمایه انسانی را افزایش دهد، هزینه‌های نگهداری را مدیریت کند، درآمدهای هوانوردی و غیرهوانوردی را توسعه دهد و از هر واحد سرمایه، انرژی، آب و تجهیزات، بیشترین ارزش اقتصادی را خلق کند.

آینده صنعت فرودگاهی، نه در انباشت فناوری، بلکه در استقرار نظامی مدیریتی نهفته است که هر تصمیم آن بر پایه داده، هر اقدام آن مبتنی بر بهره‌وری و هر نتیجه آن در قالب شاخص‌های اقتصادی قابل اندازه‌گیری باشد.

*متخصص حوزه مدیریت فرودگاهی