منصور حاجی پور
ثبت جهانی “مجموعه دژهای الموت و استحکامات وابسته” در فهرست میراث جهانی یونسکو، رویدادی مهم در تاریخ میراث فرهنگی ایران به شمار میآید؛ رویدادی که تنها به ثبت چند بنای تاریخی محدود نمیشود، بلکه بازشناسی بخشی از دانش، معماری، مدیریت سرزمین و تجربه تاریخی ایرانیان در عرصه جهانی است.
میراث فرهنگی هر ملت، روایتگر مسیر شکلگیری هویت، اندیشه و تمدن آن ملت است. هنگامی که یک اثر تاریخی در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار میگیرد، در حقیقت جامعه جهانی ارزشهای آن اثر را به رسمیت میشناسد و حفاظت از آن را مسئولیتی مشترک برای همه انسانها میداند. مجموعه الموت، واقع در منطقه کوهستانی استان قزوین، نمونهای برجسته از تعامل هوشمندانه انسان با طبیعت است. این مجموعه شامل چندین دژ تاریخی است که در دورههای مختلف، تاریخی، نقش مهمی در ساختار سیاسی، نظامی و فرهنگی ایران ایفا کردهاند.
با ثبت این اثر، تعداد آثار ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو به ۳۰ اثر رسید( ایران همچنان در ردیف ده کشور برتر جهان از لحاظ ثبت آثار جهانی در یونسکو می باشد).
مجموعه الموت به دلیل ویژگیهای تاریخی، معماری، فرهنگی و ارتباط عمیق آن با چشمانداز طبیعی منطقه، توانست جایگاه خود را در میان میراث جهانی تثبیت کند. ثبت جهانی این میراث، فرصتی ارزشمند برای معرفی ظرفیتهای کمتر شناختهشده گردشگری ایران است. گردشگری امروز تنها به بازدید از بناها محدود نمیشود؛ بلکه گردشگران به دنبال شناخت فرهنگ، تاریخ، سبک زندگی و تجربههای اصیل هستند.
ثبت جهانی آثار تاریخی، اگر همراه با برنامهریزی علمی و مدیریت صحیح باشد، میتواند آثار اقتصادی و اجتماعی مهمی به همراه داشته باشد. افزایش ورود گردشگران، ایجاد فرصتهای شغلی برای جوامع محلی، توسعه خدمات اقامتی و پذیرایی، رونق صنایعدستی و افزایش توجه به حفاظت از محیط طبیعی، از جمله پیامدهای مثبت چنین رویدادهایی است.
البته ثبت جهانی، پایان مسیر نیست؛ بلکه آغاز مسئولیتی بزرگتر است. تجربه جهانی نشان میدهد که حفاظت از میراث جهانی نیازمند برنامهریزی مستمر، آموزش جوامع محلی، تربیت راهنمایان گردشگری متخصص و ایجاد تعادل میان توسعه گردشگری و حفاظت از ارزشهای تاریخی است.
هیچ اثر تاریخی بدون سالها پژوهش، مطالعه، مستندسازی و تلاش علمی نمیتواند به جایگاه جهانی برسد. پشت هرپرونده ثبت جهانی، مجموعهای ازفعالیتهای علمی شامل بررسیهای تاریخی، مطالعات معماری، کاوشهای باستانشناسی، تهیه مستندات و همکاری میان متخصصان مختلف قرار دارد.
در این میان، نام دکتر حمیده چوبک، باستانشناس برجسته ایرانی و از فرهیختگان استان بوشهر، با پژوهشها و فعالیتهای علمی مرتبط با میراث فرهنگی ایران پیوند خورده است. ایشان از جمله پژوهشگرانی است که سالها در حوزه باستانشناسی، بررسی و معرفی محوطههای تاریخی و مدیریت فعالیتهای پژوهشی میراث فرهنگی فعالیت کرده اند.
حضور و تلاش پژوهشگرانی از نقاط مختلف ایران، در پروژههای ملی و بینالمللی میراث فرهنگی، نشاندهنده گستردگی ظرفیت علمی کشور و نقش سرمایه انسانی در حفظ هویت تاریخی ایران است.
ثبت جهانی دژهای الموت را باید فرصتی برای بازنگری در شیوه معرفی و بهرهبرداری از میراث فرهنگی ایران دانست. ایران با داشتن هزاران اثرتاریخی ارزشمند، ظرفیت بزرگی برای توسعه گردشگری فرهنگی دارد؛ اما بهرهگیری از این ظرفیت نیازمند نگاه علمی، مدیریت حرفهای و توجه به اصول توسعه پایدار است.
الموت امروز تنها متعلق به یک منطقه یا یک دوره تاریخی نیست؛ بلکه بخشی از میراث مشترک بشری است. حفظ این میراث، نیازمند همکاری دولت، پژوهشگران، فعالان گردشگری و مردم محلی است. در نهایت، ثبت جهانی الموت را میتوان پیروزی دانش، پژوهش و عشق به میراث فرهنگی دانست.
امید آنکه در آیندهای نزدیک، دیگر آثار ارزشمند تاریخی، فرهنگی و طبیعی ایران، از جمله مجموعه آثار باستانی سیراف در استان بوشهر که از برجستهترین میراثهای دریایی، بازرگانی و تمدنی ایران در خلیج فارس به شمار میآید، با همافزایی دستگاههای مسئول، پژوهشگران، متخصصان و دلسوزان میراث فرهنگی کشور، شایستگی خود را برای ثبت در فهرست میراث جهانی یونسکو بازیابند.
میراث فرهنگی، گذشته ای برای افتخار نیست؛ سرمایه ای برای آینده است؛ سرمایه ای که باید آن را شناخت؛ پاس داشت و به نسل های بعدی سپرد.
»»»»»»منابع
1. سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو)، پرونده ثبت جهانی مجموعه”قلعه الموت و منظر فرهنگی آن.
2. سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی جمهوری اسلامی ایران، گزارشها و مطالعات مربوط به پرونده ثبت جهانی قلعه الموت و آثار تاریخی منطقه قزوین.
3. مرکز پژوهشهای میراث فرهنگی ، گردشگری و صنایع دستی استان قزوین، گزارش ها، مستندات پژوهشی مربوط به مجموعه تاریخی الموت.