از دل خاک تا حافظه ایران

گالیا حق پرست | کارشناس میراث فرهنگی

گاه انسان‌هایی از میان ما می‌روند که نبودشان تنها فقدان یک فرد نیست؛ بلکه خاموش شدن چراغی است که سال‌ها راه پژوهش، حقیقت و هویت را روشن نگاه داشته بود. زنده‌یاد دکتر اسماعیل یغمایی از همین تبار بود؛ باستان‌شناسی که زندگی خود را وقف شناخت گذشته ایران کرد و نامش برای همیشه با دشتستان، بوشهر و تاریخ هخامنشیان گره خورد.

برای مردم دشتستان، یغمایی صرفاً یک پژوهشگر نبود؛ او از نخستین کسانی بود که با نگاه علمی، ارزش واقعی این سرزمین را به ایران و جهان معرفی کرد.

زمانی که بسیاری دشتستان را تنها منطقه‌ای در مسیر بوشهر و فارس می‌شناختند، او با سال‌ها بررسی میدانی، کاوش‌های علمی و پژوهش‌های مستند نشان داد که این سرزمین بخشی مهم از تاریخ شکل‌گیری تمدن و حکومت هخامنشی است. حاصل این تلاش‌ها، آشکار شدن کاخ‌های سنگ‌سیاه، بردک‌سیاه، مهرکده محمدآباد و چندین محوطه ارزشمند دیگر بود؛ آثاری که امروز بخشی از هویت تاریخی جنوب ایران به شمار می‌آیند و جایگاه دشتستان را در نقشه باستان‌شناسی کشور دگرگون کرده‌اند.

یغمایی با کلنگ باستان‌شناسی تنها خاک را کنار نزد؛ او غبار فراموشی را از چهره تاریخ برداشت. هر فصل کاوش او، روایتی تازه از گذشته این سرزمین بود و هر کشف، حلقه‌ای از زنجیره هویت ایرانی را کامل‌تر می‌کرد. او ثابت کرد که تاریخ ایران تنها در تخت‌جمشید و شوش خلاصه نمی‌شود، بلکه دشتستان نیز یکی از مهم‌ترین کانون‌های شکل‌گیری تمدن هخامنشی بوده است؛ اندیشه‌ای که بعدها در محافل علمی مورد توجه بسیاری از پژوهشگران قرار گرفت.

آنچه شخصیت علمی دکتر یغمایی را ممتاز می‌کرد، تنها گستره دانش او نبود؛ بلکه عشق عمیقش به ایران بود. در نوشته‌ها، سخنرانی‌ها و خاطراتش، ایران نه یک مفهوم انتزاعی، بلکه خانه‌ای بود که باید از گذشته آن پاسداری می‌شد. او باور داشت که حفاظت از آثار تاریخی، حفاظت از حافظه یک ملت است و بی‌توجهی به میراث فرهنگی، به معنای فراموش کردن ریشه‌های هویت ملی خواهد بود. همین نگاه سبب شد تا پژوهش‌های او فراتر از یک فعالیت دانشگاهی، به رسالتی فرهنگی و ملی تبدیل شود.

نسل امروز دشتستان، اگر امروز با افتخار از کاخ‌های هخامنشی، گوردختر، بردک‌سیاه و سنگ‌سیاه سخن می‌گوید، بی‌شک بخشی از این آگاهی را مدیون تلاش‌های خستگی‌ناپذیر مردی است که دهه‌ها از عمر خود را در گرمای جنوب، میان خاک و سنگ و سفال سپری کرد تا حقیقت تاریخ این سرزمین را آشکار سازد. او به ما آموخت که هر قطعه سفال، هر سنگ تراش‌خورده و هر دیوار فرو ریخته، صفحه‌ای از کتاب هویت ایران است.

بی‌تردید، جامعه علمی ایران یکی از برجسته‌ترین باستان‌شناسان خود را از دست داده است؛ اما آثار، اندیشه‌ها و شاگردانی که از او به یادگار مانده‌اند، راهش را ادامه خواهند داد. نام دکتر اسماعیل یغمایی نه فقط در کتاب‌های باستان‌شناسی، بلکه در حافظه تاریخی مردم استان بوشهر بالاخص دشتستان نیز جاودانه خواهد ماند؛ مردی که گذشته را از دل خاک بیرون کشید تا آینده، ریشه‌های خود را فراموش نکند.

این نوشتار، تنها ادای دینی کوچک در برابر یک عمر تلاش صادقانه برای شناخت و پاسداری از میراث فرهنگی ایران است. ما، به نمایندگی از دوستداران تاریخ، میراث فرهنگی و مردم استان بوشهر، در برابر خدمات ماندگار او سر تعظیم فرود می‌آوریم و باور داریم که هر پژوهش تازه‌ای که در دشتستان انجام شود، هر اثر تاریخی که از گزند فراموشی نجات یابد و هر جوانی که شیفته تاریخ این سرزمین شود، ادامه همان راهی است که زنده‌یاد دکتر اسماعیل یغمایی با عشق، دانش و ایران‌دوستی آغاز کرد.

او از میان ما رفت، اما ردِ گام‌هایش همچنان بر خاک دشتستان باقی است؛ خاکی که با دستان او زبان گشود و بخشی از حافظه تاریخی ایران را دوباره به یاد آورد.

روانش شاد.