بازگشت اینترنت و پیام رسان های داخلی

هر بار که اینترنت بین‌الملل به هر دلیل محدود می‌شود، آمار نصب و استفاده از پلتفرم‌های داخلی جهش پیدا می‌کند. نمودارها امیدوارکننده به نظر می‌رسند، گزارش‌ها از رشد کاربران سخن می‌گویند و برخی این اتفاق را نشانه موفقیت سکوهای بومی تلقی می‌کنند. اما کافی است شرایط به حالت عادی بازگردد؛ همان کاربران، همان کسب‌وکارها و همان تولیدکنندگان محتوا دوباره راه تلگرام، واتس‌اپ و اینستاگرام را در پیش می‌گیرند.

این رفتار دیگر یک اتفاق مقطعی نیست؛ یک الگوی تکرارشونده است.

واقعیت تلخی که کمتر درباره آن صحبت می‌شود این است که مسئله اصلی، نصب یک اپلیکیشن نیست؛ مسئله انتخاب کاربران است. اگر کاربری حاضر است برای دسترسی به یک پلتفرم خارجی هزینه فیلترشکن بپردازد، با سرعت پایین‌تر کنار بیاید، قطعی‌های مکرر را تحمل کند و حتی ریسک‌های امنیتی ناشی از استفاده از ابزارهای دور زدن محدودیت را بپذیرد، معنای آن روشن است: ارزشی که از آن پلتفرم دریافت می‌کند، از هزینه‌ای که می‌پردازد بیشتر است.

سال‌هاست که درباره حمایت از پلتفرم‌های داخلی سخن گفته می‌شود، اما پرسش مهم این است که آیا حمایت جایگزین رقابت شده است؟ هیچ سکویی صرفاً به دلیل داخلی بودن محبوب نمی‌شود. کاربران به دنبال کیفیت، پایداری، اعتماد، آزادی عمل و حضور مخاطبان خود هستند. شبکه‌های اجتماعی از جنس جاده و پل نیستند که صرفاً ساخته شوند و مردم از آن‌ها استفاده کنند؛ ارزش واقعی این پلتفرم‌ها را خود کاربران خلق می‌کنند.

بزرگ‌ترین مزیت تلگرام یا اینستاگرام فناوری خارق‌العاده نیست؛ اجتماع انسانی شکل‌گرفته در آن‌هاست. میلیون‌ها کانال، گروه، فروشگاه، تولیدکننده محتوا، رسانه و ارتباط شخصی طی سال‌ها در این بسترها انباشته شده است. مهاجرت از چنین اکوسیستمی با دستور، تبلیغ یا محدودسازی رقیب رخ نمی‌دهد.

نکته قابل تأمل‌تر این است که هرچه ورود به پلتفرم‌های خارجی دشوارتر شده، انگیزه کاربران برای یافتن راه‌های جایگزین نیز افزایش یافته است. بازاری بزرگ برای فروش VPN و ابزارهای عبور از محدودیت شکل گرفته؛ بازاری که شاید ناخواسته یکی از پررونق‌ترین کسب‌وکارهای اقتصاد دیجیتال کشور شده است. این پرسش جدی وجود دارد که اگر هدف کاهش وابستگی به پلتفرم‌های خارجی بوده، چرا پس از سال‌ها هنوز میلیون‌ها نفر حاضرند برای رسیدن به آن‌ها هزینه کنند؟

شاید پاسخ در یک جمله خلاصه شود: کاربران به اجبار مهاجرت نمی‌کنند؛ آن‌ها به کیفیت مهاجرت می‌کنند.
پلتفرم داخلی زمانی پیروز خواهد شد که انتخاب اول مردم باشد، نه انتخاب اجباری آن‌ها. موفقیت واقعی زمانی اتفاق می‌افتد که کاربر حتی در شرایط دسترسی کامل به اینترنت جهانی، همچنان ماندن را ترجیح دهد. تا آن روز، هر رشد آماری در دوران محدودیت را باید با احتیاط خواند؛ زیرا بسیاری از این کاربران نه مهاجران دائمی، بلکه مسافرانی موقت هستند که در اولین فرصت به مقصد اصلی خود بازمی‌گردند.

«این شاید مهم‌ترین نقد به سیاست‌گذاری دیجیتال سال‌های اخیر باشد: رقابت با جهان از مسیر بستن درها ممکن نیست. در عصر ارتباطات، مردم همواره راهی به سوی انتخابی پیدا می‌کنند که آن را بهتر، آزادتر و مفیدتر می‌دانند.»