16 برش از زندگی کمال خرازی؛ معمار پنهان و حالا شهید مذاکرات

کمال خرازی رییس شورای راهبردی روابط خارجی ایران بود اما بیشتر با عنوان وزیر خارجه دو دولت خاتمی ( 76 تا 84) شناخته می شود با سیمایی بسیار جدی و متهم به قیافۀ اخمو و به همین خاطر وقتی تصویر خندان او کنار جک استراو همتای بریتانیایی و حسن روحانی دبیر وقت شورای عالی امنیت ملی بعد از مذاکرات سعدآباد در پاییز 82 منتشر شد این حس انتقال یافت که مذاکرات موفق بوده است؛ همان که اگر ادامه می یافت و در دولت احمدی نژاد مسیر دیگری طی نمی شد چه بسا نیاز به برجام در دولت روحانی نبود یا سریع تر تحقق می یافت.

با شهادت دکتر خرازی او را می توان دومین وزیر شهید دولت خاتمی در جنگ 40 روزه دانست. اولی دریابان علی شمخانی وزیر دفاع آن دولت و در نخستین روز جنگ (9 اسفند 1404 و در کنار رهبری) و دومی بعد از اعلام آتش بس در 20 فروردین 1405 در حالی که حین جنگ به خانۀ او حمله کردند و همسر خود را از دست داد و مقامات مختلف از جمله رییسان جمهوری پیشین ( خاتمی و روحانی) و رییس جمهوری کنونی (پزشکیان) به او تسلیت گفتند و حالا شهادت خود او را تسلیت می گویند.

هر چند مهم ترین رخداد زندگی 81 ساله او همین شهادت در عملیات تروریستی آن هم یک هفته بعد از همسر ( خانم منصورۀ رییس قاسم) است و تروری که در راستای ترور علی لاریجانی و تکاپوی حذف سیاسیون صاحب ابتکارات دیپلماتیک قابل تفسیر است اما برخی نکات دیگر در زندگی فرهنگی – سیاسی سید کمال خرازی را می توان از این قرار یادآوری کرد:

1. دو سال و نیم قبل و در تیر ماه 1402 و    تنها یک هفته پس از حمایت روسیه از مواضع کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس و مشخصا امارات متحدۀ عربی دربارۀ جزایر سه‌گانۀ ایرانی در خلیج فارس او در دیدار با سفیر ژاپن در تهران، راه‌حل «اختلاف ارضی ژاپن و روسیه بر سر جزایر چهارگانۀ اقیانوس آرام» را «مذاکرۀ مستقیم بین دو کشور» دانست.

ورود ناگهانی و غافل‌گیر کنندۀ دیپلمات کهنه‌کار به این بحث و در فضای انتقاد از انفعال و توجیه با استقبال ایران‌دوستان و چهره‌های ملی اعم از مستقل و اصلاح‌طلب و اعتدالی رو‌به‌رو شده و به این بهانه نام کمال خرازی را هم بار دیگر به صحنه آورد. اهمیت موضوع بدین خاطر بود که دولت مرحوم ابراهیم رییسی با روسیه رودربایستی داشت و چهره هایی چون علی لاریجانی از صحنه کنار رفته بودند و ورود کمال خرازی که حالا باید با عنوان شهید خرازی از او یاد کرد از یک طرف هزینه ای برای دولت ایجاد نمی کرد و از جانب دیگر به خاطر سمتی که داشت ( ریاست شورای راهبردی روابط خارجی) موضع رسمی تلقی می شد و در عین حال اشاره مستقیم به مسکو نداشت تا در روابط خللی وارد کند.

او 26 تیر 1402 ماه به کازوتوشی آیکاوا گفت: «بهترین راه برای حل‌وفصل اختلافات ارضی ژاپن و روسیه درباره چهار جزیره واقع در اقیانوس آرام، مذاکره مستقیم بین دو کشور، به ویژه با توجه به شرایط کنونی و پرتنش منطقه شرق آسیا است».

اهمیت دیگر قضیه این بود که تارنمای شورای راهبردی روابط خارجی تحت ریاست او هم در توضیح خبر یادآور شد:  «روسیه پس از جنگ جهانی دوم، جزایر کوریل را به سرزمین خود منضم کرد، ولی ژاپن این جزایر را سرزمین شمالی می‌نامد و آن‌ها را اشغال شده توسط روسیه می‌داند».

این ظهور ناگهانی نشان داد دیپلمات کهنه کار در موارد ضروری وارد گود می شود و گود آخر البته خونین بود.

2. کمال ( احتمالا قبلا سید علی نقی) خرازی به یک خانواده اصیل تهرانی تعلق داشت. پدرش کاسبی خوش‌نام در حوالی مسجد سید عزیز الله بازارتهران بود و خود در رشته روان‌شناسی و علوم تربیتی تحصیل کرد و استاد تمام دانشکده روان‌شناسی و علوم تربیتی دانشگاه تهران بود. جالب این که پیش از انقلاب مدتی ناظم دبیرستان علوی بود؛ مدرسه ای مذهبی که قرار نبود دانش آموختگان آن به راه  سیاست بروند و مشی آیت الله خویی و آیت الله فقید بروجردی را بیش از مشی آیت الله خمینی تبلیغ می کرد ولی خرازی راه خود در پیش گرفت و نمی دانیم گاه که روابط آموزش و پرورش دولتی در جمهوری اسلامی با علوی شکرآب می شد میانه داری می کرد یا نه.

3. برای ادامه تحصیل روانه خارج از کشور شد و بعد از انقلاب به ریاست کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان رسید و هم زمان سرپرست خبرگزاری پارس هم شد که نام آن به جمهوری اسلامی تغییر یافت. در 16 تیر 1359 با هر دو عنوان با امام خمینی رهبر فقید انقلاب ملاقات کرد و جملاتی که از امام دربارۀ خبر و خبرگزاری نقل می شود مربوط به همین دیدار است.

4. شاید اگر سه ماه بعد جنگ درنمی گرفت و به اعتبار خبرگزاری رییس ستاد تبلیغات جنگ هم نمی شد ترجیح او همان کانون بود اما درگیر خبرگزاری شد و بعد از مدتی به وزارت خارجه بازگشت. تعبیر “بازگشت” به خاطر آن است که در دوران وزارت دکتر یزدی به سبب آشنایی قبلی در زمان تحصیل در دانشگاه هیوستون معاون وزیر خارجه شد اگرچه آب او با صادق قطب زاده به یک جو نرفت و مدیریت کانون و خبرگزاری را بر عهده گرفت.

در خاطرات حسن روحانی آمده که سال 1355 ودر 28 سالگی وقتی با سه فرزند (و چهارمی هم در راه) عازم انگلستان بوده هر چند مشکل ویزا نداشته  و برای خرید بلیت ( رفت و‌برگشت به لندن: سه هزار تومان) همین مقدار از فردی طلب داشته ولی نگران اقامت در لندن بوده و دکتر بهشتی برای آن که آسوده خاطر باشد کمال خرازی را معرفی می‌کند و می‌گوید او در لندن است  و راهنمایی و کمک خواهد کرد.

6. با این که از حاشیه گریزان بود اما یک حاشیه او را درگیر کرده بود و آن هم این که  عباس امیر انتظام در خاطرات خود گفته در پاییز 58 نامه فراخواندن او به تهران – که منجر به بازداشت او شد- به ظاهر امضای صادق قطب‌زاده وزیر وقت خارجه را داشته و به همین خاطر اعتماد کرده وگرنه مهندس بازرگان او را به سوئد فرستاده بود تا از مهلکه دور شده باشد. بعد اما متوجه شده نامه را در واقع کمال خرازی نوشته که از زمان دکتر یزدی معاون وزیر خارجه بود و با قطب‌زاده هم نتوانست کار کند و رفت.

امیر انتظام حتی مدعی بود خرازی امضای وزیر -قطب‌زاده- را جعل کرد تا بر اساس اعتماد به او بازگردد. چنین نسبتی برای او ثقیل بود و توضیح داد:  «‌این ادعا که با جعل امضای آقای قطب زاده و یا در یک دعوت ساختگی ایشان را به تهران فراخوانده‌ام کذب است. زیرا اینجانب بنا بر دستور دادستان وقت انقلاب، مرحوم شهید قدوسی و براساس رویۀ معمول وزارت خارجه و مسؤولیتم به عنوان معاون سیاسی، ایشان را به مرکز فراخواندم و امضای کسی جعل نشده است.»

7. همان گونه که اشاره شد  یک دوره مدیریت خبرگزاری پارس را هم در کارنامه دارد. بعدتر نام آن به خبرگزاری جمهوری اسلامی تغییر کرد و اکنون با عنوان ایرنا به عنوان خبرگزاری رسمی دولت شناخته می‌شود. به همین اعتبار در دوران جنگ رییس ستاد تبلیغات جنگ شد و با سید محمد خاتمی وزیر فرهنگ وارشاد وقت رابطه نزدیک تری برقرار شد که تا پایان عمر ادامه یافت.

8. پس از سفارت ایران در سازمان ملل در دولت اصلاحات وزیر خارجه شد. سید محمد خاتمی مایل به ادامه همکاری با علی اکبر ولایتی نبود. یکی به این خاطر که ابقای او پس از 16 سال به معنی استمرار سیاست‌های گذشته بود حال آن که مصر بود پیام تغییر را مخابره کند. دوم این که در سال 60 که آیت‌الله خامنه‌ای او را به عنوان نخست وزیر معرفی کرد خاتمی در مخالفت سخن گفت و رای مجلس را برگرداند و به دکتر ولایتی رأی اعتماد ندادند و پس از آن مهندس موسوی نخست وزیر شد. از طرف دیگر خاتمی در مقام رییس جمهوری باید کسی را برای وزارت خارجه برمی گزید که نظر رهبری و مجلس محافظه کار پنجم به او مثبت باشد و از این رو نتوانست کسانی چون محسن امین‌زاده را معرفی کند و بهترین گزینه همان کمال خرازی بود که تا پایان 8 سال وزیر خارجه دولت اصلاحات ماند.

9. بعد از بازداشت عباس عبدی به اتهام همکاری با دولت متخاصم در دهه 80 او دیگر متهمان پرونده ( بهروز گران‌پایه و حسین‌علی قاضیان) آمریکا را دولت متخاصم ندانستند و گفتند به لحاظ حقوقی آمریکا دولت متخاصم به حساب نمی‌آید چون همچنان پیمان مودت بین دو کشور همچنان برقرار است. ضمن این که با دولت آمریکا نبوده و با یک سازمان غیر دولتی همکاری کرده‌ایم.

هر چند انتظار داشتند وزارت خارجه اعلام کند به لحاظ حقوقی دولت متخاصم نیست اما روشن بود که چنین اعلامی تبعات دیگری داشت و چنین نکردند. در عین حال بر نظر متخاصم بودن هم صحه نگذاشتند. جالب این که سال ها بعد دولت ایران با استناد به پیمان مودت و به خاطر آن از آمریکا شکایت کرد و توفیقی هم حاصل آمد.

10. چنان که اشاره شد با همان کاراکتر نظامت مدرسه علوی در دولتی وزیر خارجه شد که رییس آن به چهره گشاده و خندان شهرت داشت. با این حال در سال 82 و در گرماگرم مذاکرات سعدآباد برای پیوستن ایران به پروتکل الحاقی چهره خندان دکتر خرازی کنار جک استرا وزیر خارجه وقت بریتانیا تاریخی شد.

11. در دوره های مختلف و به خاطر اعتمادی که شخص رهبری و جناح های مختلف به او داشتند هر از گاهی رسانه‌های غربی خبری دایر بر سفر محرمانه او به برخی کشورها منتشر می کردند  ولی دأب او این بود  که نه تأیید کند نه تکذیب.

12. برادر زاده او ( خواهر صادق خرازی) همسر سید مسعود خامنه‌ای (فرزند آیت‌الله شهید خامنه‌ای) است. به این اعتبار نام او را می توان به شهیدان منتسب به بیت رهبری در حملۀ آمریکا و اسراییل اضافه کرد.

13. چون به روابط خانوادگی اشاره شد این یادآوری هم خالی از لطف نیست که  نوه برادر او (‌پسر صادق) داماد سید محمد رضا خاتمی برادر رییس جمهوری پیشین  و نماینده اول تهران و نایب رییس مجلس ششم است و از این حیث آنان هم عزادار فقدان این زوج هستند.

وقتی صحبت از برادر می‌کنیم منظور آیت‌الله محسن خرازی نماینده پیشین خبرگان است و به جز صادق یک پسر دیگر او نیز فعالیت رسانه‌ای داشت: محمد‌باقر که روحانی است و در حالی دبیر کل حزب‌الله یا مدیر مسؤول رونامه حزب‌الله بود – یا هنوز هم هست- که هیچ شباهت و ارتباطی با انصار حزب‌الله و همواره باید توضیح می داد ما حزب‌الله هستیم نه انصار حزب‌الله.

در سال‌های اخیر البته سر و صدایی از او شنیده نشد. هم او که در سال 92 کاندیدای ریاست جمهوری هم شد.

15. انتصاب سید کمال خرازی به ریاست شورای راه‌بردی سیاست خارجی از دو منظر قابل توجه بود: یکی این که دکتر ولایتی که در زمان سفارت او در نیویورک رییس او بود عضو این شوراست. دوم این که تقریبا تمام اصلاح‌طلبان از سال 84 به بعد کنار گذاشته شدند و حسن روحانی هم جز اندکی از آنان را نخواست یا اجازه نیافت بازگرداند.

16. دکتر سید کمال خرازی یک وجه فعالیت دیگرهم داشت که کمتر دربارۀ آن گفته شده و تنها یک نوبت وقتی به دیدار رهبری رفتند قضیه رسانه ای شد و آن ریاست ستادی با عنوان” توسعۀ علوم و فناوری های شناختی ” بود.

در آن دیدار بود که دربارۀ پروژه‌های ستاد توسعه‌ علوم شناختی و اهداف، آثار و کارکردهای این پروژه‌ها در بخش سلامت، اقتصاد و ابعاد مختلف پیشرفت علمی گزارش داد و گفت: ظرفیت‌سازی انسانی و فناوریِ بسیار خوبی در این شاخه از علوم انجام شده و ایران در ردیف برترین‌های منطقه و کشورهای پیشرو دنیا ست و مهم ترین برنامه را «کشف استعدادهای برتر دانش‌آموزی و دانشجویی و سوق دادن آن‌ها به سمت علوم شناختی» معرفی کرد و از راه اندازی آزمایشگاه ملی نقشه برداری مغز خبر داد.

هدف قرار دادن او در پی علی لاریجانی و فقدان دیپلمات کهنه کار هم زمان با شروع دشوارترین مذاکرات ایران و آمریکا در زمانه ای که رهبری جدید جمهوری اسلامی از آن به عنوان “دورۀ سکوت صحنۀ نبرد نظامی” یاد کرده اند پیامی جز این نمی تواند داشته باشد که هر گاه ایران به جانب دیپلماسی می گراید اسراییلی ها برنمی تابند و با انواع ترفندها و ترورها درصدد برهم زدن و ایجاد تقابل شدید میان ایران و آمریکا هستند کما این که در میان انبوه یاوه های دونالد ترامپ این سخن عین واقعیت بود که برجام به سود اسراییل نبود.

20 فروردین 1405 سید کمال خرازی هم به یاران شهید خود پیوست؛ مردی که دست کم در علن کم لبخند می زد اما وقتی پای توافقی استراتژیک یا موفقیت دیپلماتیک درمیان بود ابا نداشت و اگرچه هنگام شنیدن خبر آتش بس در بامداد چهارشنبه 19 فروردین احتمالا به هوش نبوده یا اگر بوده نمی توانسته احساس خود را مانند آن تصویر مشهور کنار جک استراو ابراز کند اما می توان حدس زد که آن مرد با لبخند از دنیا رفته است ولو حین سوگ شهادت همسر و رهبر و یاران.

منبع: عصرایران