منطقه آزاد بوشهر؛ پیشران دیپلماسی تجاری در خلیج فارس

عباس عبدالخانی*

تصویب و آغاز به کار منطقه آزاد بوشهر را می‌توان نقطه عطفی در توسعه اقتصادی جنوب ایران و گسترش همکاری‌های تجاری با کشورهای حاشیه خلیج فارس، به‌ویژه قطر، دانست. این منطقه با برخورداری از موقعیت ممتاز جغرافیایی، دسترسی مستقیم به آب‌های بین‌المللی، نزدیکی به بازارهای شورای همکاری خلیج فارس و ظرفیت‌های بندری گسترده، این قابلیت را دارد که به یکی از مراکز مهم تجارت و لجستیک منطقه تبدیل شود.

در سال‌های اخیر، بندر دیر به عنوان مهم‌ترین مسیر تجارت دریایی ایران و قطر نقش پررنگی در تامین بخشی از نیازهای بازار قطر ایفا کرده است. فاصله کوتاه دریایی میان بندر دیر و بندر الرویس قطر، که حدود ۱۰۴ مایل دریایی است، مزیتی مهم برای کاهش هزینه‌های حمل‌ونقل، تسریع انتقال کالا و افزایش رقابت‌پذیری تجارت میان دو کشور به شمار می‌رود. این مزیت جغرافیایی، در صورت توسعه زیرساخت‌ها، می‌تواند زمینه افزایش چشم‌گیر مبادلات تجاری را فراهم کند.

در همین راستا، امضای تفاهم‌نامه سرمایه‌گذاری قطر برای توسعه زیرساخت‌های بندر دیر، گامی مهم در مسیر تعمیق روابط اقتصادی دو کشور محسوب می‌شود. توسعه اسکله‌ها، ایجاد پایانه‌های تخصصی، تجهیز انبارها و مراکز لجستیک و افزایش ظرفیت تخلیه و بارگیری کالا، جایگاه بندر دیر را به عنوان یکی از مراکز اصلی تجارت دریایی شمال خلیج فارس تقویت خواهد کرد.

از سوی دیگر، قطر نیز سرمایه‌گذاری گسترده‌ای برای توسعه بندر الرویس انجام داده و با افزایش ظرفیت‌های بندری و لجستیک، در پی تبدیل این بندر به یکی از مراکز مهم تجاری شمال این کشور است. در صورت برخوردار شدن بندر الرویس از مزایای منطقه آزاد تجاری، امکان شکل‌گیری یک کریدور اقتصادی میان منطقه آزاد بوشهر و منطقه آزاد الرویس فراهم خواهد شد.

چنین ساختاری می‌تواند سرمایه‌گذاری مشترک، کاهش هزینه‌های مبادلات، تسهیل تجارت و جذب سرمایه‌گذاران منطقه‌ای و بین‌المللی را به دنبال داشته باشد و الگویی موفق از همکاری اقتصادی میان ایران و قطر ارائه دهد.

یکی از مهم‌ترین زمینه‌های همکاری، حوزه امنیت غذایی است. قطر به دلیل محدودیت منابع آب و زمین‌های کشاورزی، بخش عمده نیاز غذایی خود را از طریق واردات تامین می‌کند. در مقابل، استان بوشهر و سایر استان‌های جنوبی ایران ظرفیت بالایی در تولید و صادرات محصولات کشاورزی، صیفی‌جات، محصولات گلخانه‌ای و مواد غذایی فرآوری‌شده دارند.

توسعه منطقه آزاد بوشهر می‌تواند مسیر صادرات این محصولات به بازار قطر را هموارتر و پایدارتر کند. علاوه بر محصولات کشاورزی، صنعت شیلات نیز از ظرفیت بالایی برای توسعه همکاری برخوردار است.

بوشهر یکی از قطب‌های اصلی صید و پرورش آبزیان ایران است و بازار قطر نیز تقاضای قابل‌توجهی برای محصولات دریایی دارد. همچنین صادرات مصالح ساختمانی، سیمان سفید، سنگ و سایر مواد معدنی ایران به قطر می‌تواند با استقرار شرکت‌های صادراتی در منطقه آزاد بوشهر رونق بیشتری بگیرد.

از دیگر فرصت‌های مهم، استفاده از قطر به عنوان مسیر صادرات مجدد کالاهای ایرانی به عربستان سعودی است. اتصال زمینی قطر به عربستان از طریق گذرگاه ابوسمره، امکان دسترسی سریع به بازار بزرگ عربستان را فراهم می‌کند. در چنین شرایطی، بخشی از کالاهای ایرانی می‌توانند پس از ورود به قطر و انجام فرآیندهای لجستیک و توزیعی، به بازار عربستان صادر شوند. این ظرفیت به‌ویژه برای محصولات غذایی، مصالح ساختمانی و کالاهای مصرفی اهمیت ویژه‌ای دارد.

در مقابل، قطر نیز می‌تواند به یکی از مراکز تامین مواد اولیه، تجهیزات و کالاهای واسطه‌ای مورد نیاز صنایع ایران تبدیل شود. دسترسی این کشور به شبکه‌های تجارت جهانی، بنادر پیشرفته و شرکت‌های بین‌المللی، امکان واردات و انتقال این کالاها به ایران از طریق منطقه آزاد بوشهر را تسهیل می‌کند و به کاهش هزینه‌های تامین مواد اولیه صنایع داخلی کمک خواهد کرد.

از منظر ترانزیتی نیز منطقه آزاد بوشهر می‌تواند نقش مهمی در اتصال کریدورهای منطقه‌ای ایفا کند. این منطقه ظرفیت آن را دارد که به حلقه اتصال مسیرهای «ترکیه، ایران و قطر» و «آسیای مرکزی، ایران و قطر» تبدیل شود و دسترسی کشورهای منطقه به بازارهای خلیج فارس را تسهیل کند. همچنین بوشهر می‌تواند در تامین بخشی از نیاز قطر به گوشت قرمز، دام زنده و سایر محصولات پروتئینی نیز نقش موثری داشته باشد.

ایجاد منطقه آزاد بوشهر همچنین فرصت‌های تازه‌ای برای سرمایه‌گذاری مشترک میان فعالان اقتصادی ایران و قطر فراهم می‌کند. سرمایه‌گذاری در مراکز لجستیک، صنایع بسته‌بندی، سردخانه‌های مدرن، صنایع فرآوری مواد غذایی، مجتمع‌های شیلاتی و پروژه‌های انرژی‌های تجدیدپذیر از جمله حوزه‌هایی است که می‌تواند مورد توجه سرمایه‌گذاران دو کشور قرار گیرد.

در حال حاضر حجم تجارت ایران و قطر حدود ۳۰۰‌میلیون دلار برآورد می‌شود که فاصله زیادی با ظرفیت‌های واقعی دو کشور دارد. با این حال، توسعه منطقه آزاد بوشهر، ارتقای بنادر دیر و الرویس، بهبود زیرساخت‌های حمل‌ونقل، تسهیل فرآیندهای گمرکی و تقویت همکاری‌های سرمایه‌گذاری می‌تواند زمینه افزایش مبادلات دوجانبه را فراهم کند. دستیابی به تجارت سالانه یک‌میلیارد دلاری در سال‌های آینده، در صورت اجرای این برنامه‌ها، هدفی واقع‌بینانه و دست‌یافتنی خواهد بود.

در مجموع، منطقه آزاد بوشهر می‌تواند به موتور محرک توسعه اقتصادی جنوب کشور و دروازه راهبردی ایران برای حضور پررنگ‌تر در بازارهای خلیج‌فارس تبدیل شود. هم‌افزایی ظرفیت‌های بندر دیر و بندر الرویس، نزدیکی جغرافیایی، نیازهای مکمل اقتصادی و اراده دو کشور برای توسعه همکاری‌ها، فرصت مناسبی برای شکل‌گیری یک مشارکت پایدار اقتصادی فراهم کرده است؛ مشارکتی که در صورت برنامه‌ریزی و مدیریت صحیح، می‌تواند جایگاه بوشهر را به عنوان یکی از مهم‌ترین مراکز تجارت منطقه‌ای ایران در سال‌های آینده تثبیت کند.

* کارشناس تجارت خارجی