منصور حاجی پور

منصور حاجی پور

درمیان انبوه سفرنامه‌ها وگزارش‌هایی که در سده نوزدهم میلادی درباره ایران نوشته شده، کتاب”ایران و قضیه ایران” اثر «لرد جرج ناتانیل کرزن»، یکی از منابع مهم شناخت ایران عصر قاجار به شمار می‌رود. «کرزن» تنها یک جهانگرد نبود؛ او سیاستمداری برجسته، جغرافی‌دان و از معماران سیاست بریتانیا در شرق بود. از این رو، گزارش‌هایش صرفاً مشاهدات یک مسافر نیست، بلکه بازتاب نگاه یکی از قدرت‌های اثرگذار آن دوران به ایران و خلیج فارس است.

«کرزن» در مدت اقامت خود در ایران به شهرها و بنادر مختلف سفر کرده، اما بوشهر را جایگاهی ویژه دیده. از دید او، این بندر مهم‌ترین دروازه ارتباط ایران با آب‌های آزاد و مرکز اصلی تجارت دریایی کشور بود؛ شهری که رونق آن تنها به اقتصاد محلی محدود نمی‌شد، بلکه بر بخش مهمی از بازرگانی ایران تأثیر می‌گذاشت.

در اواخر دوره قاجار، دریا مهم‌ترین مسیر مبادله کالا بود. کشتی‌هایی که از هند، اروپا و دیگر بنادر خلیج فارس به ایران می‌آمدند، عمدتاً در بوشهر پهلو می‌گرفتند و کالاهای خود را از این بندر به شهرهایی چون شیراز، اصفهان، یزد و کرمان می‌رساندند. در مقابل، فرش، خشکبار، پشم، پوست و دیگر محصولات ایرانی نیز از همین مسیر به بازارهای جهانی صادر می‌شد. همین چرخه تجاری، بوشهر را به مهم‌ترین بندر بازرگانی ایران در جنوب کشور تبدیل کرده بود.

«کرزن» موقعیت جغرافیایی بوشهر را عامل اصلی اهمیت آن می‌داند؛ شهری که بر زبانه‌ای باریک از خشکی در دل خلیج فارس شکل گرفته و با وجود گرمای شدید و رطوبت بالا، به دلیل موقعیت ممتاز خود، یکی از مناسب‌ترین مراکز پهلوگیری کشتی‌های تجاری در شمال خلیج فارس بود.

او همچنین از پویایی اقتصادی و اجتماعی شهر سخن می‌گوید. بازار بوشهر محل دادوستد بازرگانان ایرانی، هندی، عرب و اروپایی بود و حضور اقوام و فرهنگ‌های گوناگون، این بندر را به یکی از بین‌المللی‌ترین شهرهای ایران آن روزگار تبدیل کرده بود. به اعتقاد کرزن، اقتصاد بوشهر بیش از هر چیز بر تجارت، دریانوردی و ارتباط با جهان خارج استوار بود.

بوشهر علاوه برجایگاه اقتصادی، اهمیت سیاسی نیز داشت. در نیمه دوم سده نوزدهم، رقابت قدرت‌های بزرگ در خلیج فارس شدت گرفته بود و بریتانیا توجه ویژه‌ای به این بندر داشت. «کرزن» بارها به نقش کنسولگری انگلستان در بوشهر اشاره می‌کند و آن را یکی از مهم‌ترین مراکز سیاسی بریتانیا در منطقه می‌داند؛ جایی که اخبار و تحولات جنوب ایران از آنجا به هندوستان و لندن ارسال می‌شد.

با این حال، نباید فراموش کرد که «کرزن» ناظری بی‌طرف نبود. او سیاستمداری انگلیسی بود و اهمیت بوشهر را تا حد زیادی از منظر منافع بریتانیا ارزیابی می‌کرد. ازاین‌رو، هرچند گزارش‌هایش از دقت و جزئیات ارزشمندی برخوردار است، اما باید در کنار منابع ایرانی و با نگاهی انتقادی مطالعه شوند.

با وجود این ملاحظات، نوشته‌های کرزن همچنان از منابع مهم تاریخ خلیج فارس به شمار می‌آیند. گزارش‌های او نشان می‌دهد که بوشهر در اواخر دوره قاجار شهری پویا، پرتحرک و قلب تپنده تجارت جنوب ایران بود. او بازرگانان بوشهر را مردمانی پرتلاش، آشنا با تجارت دریایی و دارای ارتباط گسترده با هند و چین، سواحل عربستان، عراق و شرق آفریقا معرفی می‌کند؛ ارتباطاتی که به شکل‌گیری هویتی باز و پویا در این شهر انجامیده و آثار آن هنوز در فرهنگ، موسیقی، معماری و آیین‌های بومی بوشهر دیده می‌شود.

امروز نیز با قدم زدن در بافت تاریخی بوشهر، می‌توان نشانه‌هایی از همان شهری را مشاهده کرد که «کرزن» بیش از یک قرن پیش توصیف کرده است؛ خانه‌های تاریخی، بادگیرها، عمارت‌های بازرگانان و کوچه‌های ساحلی، یادگار دوران شکوه تجارت دریایی ایران هستند.

این پیشینه ارزشمند، امروز می‌تواندپشتوانه‌ای برای توسعه گردشگری فرهنگی، تاریخی و طبیعی بوشهرباشد.معرفی شهر برپایه روایت‌های مستند، حفظ بافت تاریخی و بهره‌گیری ازظرفیت خانه‌ها و عمارت های تاریخی، موزه‌ها و میراث دریایی، این امکان را فراهم می‌آورد که گردشگران علاوه بر دیدن زیبایی‌های طبیعی خلیج فارس، با تاریخ و هویت یکی از کهن‌ترین بنادر ایران نیز آشنا شوند. بی‌تردید، هر اندازه راهنمایان گردشگری، روایت‌های تاریخی را دقیق‌تر وجذاب‌تر برای بازدیدکنندگان بازگو نمایند، پیوند آنان با هویت فرهنگی بوشهر عمیق‌ترخواهد شد و این همان مسیری است که می‌تواند گذشته پرافتخار این بندر تاریخی را به سرمایه‌ای برای آینده گردشگری آن تبدیل کند.

««««««« منبع:
کرزن، جرج ناتانیل. ایران و قضیه ایران. ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی، تهران: انتشارات علمی.

بوشهر، این بندر تاریخی و کهن خلیج فارس، امروز در آستانه فرصتی بزرگ برای بازآفرینی نقش تاریخی خود در اقتصاد ملی قرار گرفته است. استقرار منطقه آزاد در بوشهر تنها یک تصمیم اقتصادی نیست،بلکه می‌تواند آغاز تحولی فراگیر در حوزه تجارت، گردشگری، سرمایه‌گذاری و اشتغال باشد. تحولی که آثار آن مستقیماً در زندگی مردم،به ویژه جوانان، نمایان خواهد شد.

بوشهر مجموعه‌ای از ظرفیت‌های طبیعی، تاریخی, فرهنگی و صنعتی را به طور همزمان در اختیار دارد. سواحل طولانی و زیبا، آب‌های نیلگون خلیج فارس،جزایر ارزشمند و زیبا،بافت تاریخی کم نظیر،محوطه‌های باستانی، صنایع دستی، نخلستان‌های سرسبز و همجواری با بزرگترین قطب انرژی کشور، مزیت‌هایی هستند که می‌تواند این استان را به یکی از مهم‌ترین کانون‌های توسعه ایران تبدیل کند.

یکی از مهمترین حوزه‌های قابل توسعه در بوشهر،گردشگری دریایی و ساحلی است. در بسیاری از کشورهای ساحلی جهان،بخش مهمی از درآمد و اشتغال از طریق گردشگری دریایی تامین می‌شود. ایجاد اسکله‌های تفریحی، توسعه ورزش‌های آبی، راه‌اندازی تورهای دریایی، سفرهای جزیره گردی، کشتی‌های تفریحی، مراکز اقامتی ساحلی و بازارهای محلی می‌تواند صدها فرصت شغلی مستقیم و غیر مستقیم برای جوانان ایجاد کند.

جوانان بوشهری می‌توانند به عنوان مدیران و کارکنان تاسیسات گردشگری و هتل داری،بوم گردی،راهنمایان گردشگری،فعالان صنایع دستی، صاحبان کسب کارهای خدماتی،ارائه خدمات دریایی و فعالان حوزه حمل و نقل گردشگری نقش آفرینی کنند. این نوع اشتغال علاوه بر درآمد زایی،موجب ماندگاری نیروی انسانی در استان و کاهش مهاجرت جوانان خواهد شد.

در کنار گردشگری دریایی،بوشهر ظرفیت بی‌نظیری برای توسعه گردشگری صنعتی نیز دارد. کمتر منطقه‌ای در کشور از این امتیاز برخوردار است که در مجاورت بزرگترین مجموعه‌های گاز، پتروشیمی و صنایع انرژی قرار داشته باشد. امروزه در بسیاری از کشورهای توسعه یافته،بازدیدهای علمی، آموزشی و تخصصی از مجموعه‌های بزرگ صنعتی به یکی از شاخه‌های مهم گردشگری تبدیل شده است. بوشهر می‌تواند پیشگام گردشگری صنعتی در ایران باشد و با برنامه‌ریزی مناسب میزبان دانشجویان، پژوهشگران، سرمایه‌گذاران و علاقمندان به صنایع انرژی از داخل و خارج کشور شود.

منطقه آزاد بوشهر می‌تواند حلقه اتصال این ظرفیت‌ها باشد. تسهیل سرمایه‌گذاری،کاهش بروکراسی،توسعه زیرساخت‌های گردشگری،جذب سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی و حمایت جدی و عملی از بخش خصوصی،زمینه شکل‌گیری صدها کسب و کار جدید را فراهم خواهد کرد.

رونق هتل‌ها، رستوران‌ها، مراکز تفریحی، شرکت‌های حمل و نقل دریایی، صنایع دستی و خدمات گردشگری، زنجیره‌ای از اشتغال پایدار را در سراسر استان ایجاد می‌کند.
در واقع،مهمترین دستاورد منطقه آزاد بوشهر نباید صرفاً در افزایش مبادلات تجاری خلاصه شود. بلکه باید در افزایش فرصت‌های شغلی،ارتقای سطح درآمد خانوارها،توانمندسازی جوانان به شکل‌گیری اقتصادی متنوع و پایدار تجلی یابد.

این بندر تاریخی می‌تواند به الگویی موفق از اقتصاد دریا محور در ایران تبدیل شود. اقتصادی که در آن تجارت، گردشگری صنعت و فرهنگ در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و به فرصت‌های تازه‌ای برای نسل جوان می‌آفرینند. امروز بیش از هر زمان دیگری باید به این ظرفیت‌ها با نگاهی راهبردی نگریست،زیرا آینده بوشهر نه فقط در منافع انرژی،بلکه در توانایی بهره‌گیری هوشمندانه از دریا،فرهنگ و سرمایه انسانی آن نهفته است.

اگر منطقه آزاد بوشهر به درستی مدیریت شود،بزرگترین سرمایه آن نه ساختمان‌ها و پروژه‌ها،بلکه ایجاد فرصت،امید و آینده روشن برای جوانان با انگیزه پرتلاش و خلاق این سرزمین خواهد بود. بامید آن روز.

صنعت گردشگری و هتلداری از جمله صنایعی است که بیش از بسیاری از بخش‌های اقتصادی، تحت تأثیر بحران‌های گوناگون قرار می‌گیرد. رخدادهای سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، طبیعی و حتی بهداشتی می‌توانند در کوتاه‌ترین زمان ممکن جریان سفر را متوقف کرده و کسب‌وکارهای این حوزه را با چالش‌های جدی مواجه سازند. با این حال، تجربه کشورهای مختلف و همچنین تجربه فعالان این صنعت در ایران نشان داده است که هیچ بحرانی همیشگی نیست و گردشگری، هرچند آسیب‌پذیر، اما صنعتی زنده، پویا و بازگشت‌پذیر است.

آنچه در این میان سرنوشت تاسیسات گردشگری و هتلداری را تعیین می‌کند، نه صرفاً شدت بحران، بلکه میزان آمادگی، انعطاف‌پذیری و تاب‌آوری آن‌ها در مواجهه با شرایط دشوار است. امروز بیش از هر زمان دیگری، حفظ بقا، صیانت از سرمایه‌های انسانی و برنامه‌ریزی برای آینده باید در اولویت مدیران و فعالان این صنعت قرار گیرد.

کاهش سفرها، افت چشمگیر تقاضا و محدود شدن جریان درآمد، واقعیت‌هایی هستند که نمی‌توان آن‌ها را نادیده گرفت. اما در دل هر بحران، فرصتی برای بازنگری، اصلاح ساختارها و آماده‌سازی برای دوران رونق نیز نهفته است. مجموعه‌هایی که بتوانند در این دوره با مدیریت صحیح منابع، کنترل هزینه‌ها و حفظ کیفیت خدمات، فعالیت خود را استمرار بخشند، در دوران بازگشت رونق از جایگاه بهتری برخوردار خواهند بود.

یکی از مهم‌ترین سرمایه‌های صنعت گردشگری، نیروی انسانی آن است. کارکنان آموزش‌دیده، متخصص و با تجربه، حاصل سال‌ها سرمایه‌گذاری و تجربه‌اندوزی هستند و از دست دادن آن‌ها می‌تواند خسارتی جبران‌ناپذیر برای هر مجموعه باشد. از این رو، حتی در دشوارترین شرایط نیز باید تا حد امکان از سرمایه انسانی حفاظت کرد و زمینه حفظ انگیزه و تعلق سازمانی کارکنان را فراهم ساخت.

از سوی دیگر، هتل‌ها و دیگرتأسیسات گردشگری می‌توانند با نگاهی خلاقانه، بخشی از ظرفیت‌های بلااستفاده خود را در خدمت نیازهای جامعه محلی قرار دهند. استفاده از فضاهای موجود برای برگزاری دوره‌های آموزشی، فعالیت‌های اداری، نشست‌های تخصصی، دفاتر کار اشتراکی یا اقامت‌های بلندمدت، از جمله راهکارهایی است که می‌تواند به حفظ جریان حداقلی درآمد کمک کند.

امروزه فناوری‌های دیجیتال نیز به یکی از مهم‌ترین ابزارهای عبور از بحران تبدیل شده‌اند. توسعه بازاریابی دیجیتال، فروش آنلاین، ارتباط مستمر با مشتریان، تولید محتوای هدفمند و حفظ حضور فعال در فضای مجازی، نه تنها موجب حفظ ارتباط با بازار می‌شود، بلکه زمینه بازگشت سریع‌تر به چرخه رقابت را نیز فراهم می‌سازد.

همچنین این دوران می‌تواند فرصتی ارزشمند برای بازآموزی و توانمندسازی کارکنان، بازنگری در فرآیندهای اجرایی، ارتقای استانداردهای خدمات، بهبود زیرساخت‌ها و تدوین برنامه‌های مدیریت بحران باشد. سازمان‌هایی که در دوران رکود به توسعه دانش و آمادگی خود می‌پردازند، در دوران رونق با سرعت و قدرت بیشتری وارد بازار خواهند شد.
تجربه بحران‌های متعدد نشان داده است که گردشگری همواره پس از دوره‌ای رکود، مسیر احیا و رشد را از سر گرفته است. از بحران‌های مالی گرفته تا همه‌گیری‌ها و حوادث طبیعی، هیچ‌کدام نتوانسته‌اند چراغ این صنعت را برای همیشه خاموش کنند. اما در همه این تجربه‌ها، موفقیت از آنِ مجموعه‌هایی بوده است که در سخت‌ترین روزها امید، برنامه‌ریزی و آینده‌ نگری را کنار نگذاشته‌اند.

پیشنهادهای عملی برای فعالان صنعت گردشگری و هتلداری
۱. تقویت روحیه همدلی، همبستگی و ارتباط مؤثر میان مدیران، کارکنان و ذی‌نفعان.
۲. پذیرش این واقعیت که بحران، هرچند دشوار، موقتی است و با مدیریت صحیح قابل عبور خواهد بود.
۳. حفظ حداقل نیروی انسانی حرفه ای و متخصص و جلوگیری از خروج سرمایه‌های ارزشمند انسانی از این صنعت.
۴. مذاکره با بانک‌ها، مالکان، سرمایه‌گذاران و تأمین‌کنندگان برای بازنگری، تقسیط یا تعویق تعهدات مالی.
۵. تمرکز بیشتر بر بازارهای محلی و داخلی و طراحی خدمات متناسب با نیازهای جامعه میزبان.
۶. توسعه فروش آنلاین، بازاریابی دیجیتال و حفظ ارتباط مستمر و هدفمند با مشتریان گذشته و آینده.
۷. بهره‌برداری از ظرفیت‌های بلااستفاده از طریق کاربری‌های جدید و درآمدزا.
۸. سرمایه‌گذاری در آموزش، ارتقای مهارت‌ها و آماده‌سازی منابع انسانی برای دوران پس از بحران.
۹. ایجاد شبکه‌های همکاری، هم‌افزایی و صندوق‌های حمایتی میان فعالان گردشگری در سطح استان‌ها و کشور.
۱۰. مستندسازی دقیق خسارت‌ها و پیگیری مستمر حمایت‌های دولتی، صنفی و مالی.
امروز شاید زمان سودآوری نباشد، اما بی‌تردید زمان حفظ بنیان‌ها، مراقبت از سرمایه‌های انسانی و آماده‌سازی برای فرداست. صنعت گردشگری بارها نشان داده است که توان برخاستن از دل دشواری‌ها را دارد. مجموعه‌هاییکه امروز با تدبیر، تاب‌آوری و نگاه بلندمدت عمل می‌کنند، فردا پیشگامان بازار احیاشده گردشگری خواهند بود.
بحران‌ها می‌آیند و می‌روند، اما آنچه ماندگار می‌شود، اراده، امید و توان سازگاری با تغییرات است. تاب‌آوری تنها یک راهبرد مدیریتی نیست؛ بلکه فرهنگی است که می‌تواند چراغ گردشگری و هتلداری را در سخت‌ترین روزها روشن نگه دارد و راه را برای آینده‌ای روشن‌تر هموار سازد.

با آرزوی روزهایی پربارتر، موفق تر و درخشان تر

در تاریخ دهم آذرماه سال جاری، سایت خبری خلیج فارس بوشهر مطلبی با عنوان «نکته عجیب در فیش حقوقی یک معلم که خبرساز شد» منتشر کرد. خواندن آن، مرا برآن داشت تا دردی را که سال‌هاست در دل نگاه داشته‌ام، بازگو کنم؛ شاید نوشتن آن بتواند قدمی کوچک در راه بهبود این وضعیت باشد.

همان‌گونه که همگان آگاه‌اند، معلمان الگوی دانش‌آموزان و سازندگان شخصیت نسل آینده‌اند. مقام معلم، جایگاهی رفیع و تأثیرگذار درشکل‌گیری سرمایه انسانی کشوردارد وازاین ‌رو تکریم معلم و فراهم ‌سازی بستر مناسب برای ایفای نقش خطیر آنان، برهمگان واجب است.

اگر خواهان تحولی پایدار و حقیقی درکشور هستیم، بی‌تردید نخستین گام، توجه جدی و همه‌ جانبه به نظام آموزش و پرورش است؛ در غیر این صورت تحقق هیچ تحول بنیادینی امکان‌پذیرنخواهد بود. وضعیت کنونی نیز نتیجه سال‌ها کم ‌توجهی به ساختارو نیازهای آموزش وپرورش است.

در خور توجه است که شرایطی فراهم شود، معلمان بتوانند شناخت عمیق تری از جامعه و تحولات پیرامون خود به دست آورند. بازدید از ظرفیت های فرهنگی، تاریخی، اجتماعی و اقتصادی کشور و همچنین آشنایی با تجربه های موفق سایر کشورها، می تواند افق دید معلمان را گسترش داده و کیفیت آموزش را ارتقا دهد. ایجاد چنین فرصت هایی، سرمایگذاری مستقیم بربهبود نظام آموزش و تربیت نسلی توانمند ترخواهد بود.

ضروری است دولت و مجلس شورای اسلامی با اصلاح بودجه، سهم مشخصی از اعتبارات وزارت خانه ها و نهادهای فرهنگی دیگر را، به‌عنوان نمونه ۵ درصد به تقویت بودجه آموزش و پرورش اختصاص دهند. همچنین باید نظام انتخاب و جذب معلمان براساس شاخص‌های علمی، استانداردهای حرفه‌ای والگوگیری از تجربه کشورهای موفق بازنگری شود.

معلمان باید ازبهترین سطح حقوق، معیشت و امکانات رفاهی برخوردارباشند و تمامی کتاب ها و منابع علمی مورد نیاز آنان، به‌صورت رایگان و بدون محدودیت در اختیارشان قرار گیرد. زمانی که چنین زیرساخت‌هایی فراهم شود، نسل دانش‌آموزانی که طی 30 سال آینده با هدایت و آموزش این معلمان تربیت می‌شوند، مدیریت جامعه را برعهده خواهند گرفت و آن زمان است که آغاز واقعی مسیر توسعه رقم خواهد خورد. درغیر این صورت، هیچ تحول مثبتی به وقوع نخواهد پیوست.

امید است در آینده ای نزدیک به این امر مهم و سرنوشت ساز توجه شایسته ای مبذول گردد.